vrijdag 30 maart 2018

Beleef WOII in Tilburg via Instagram

Tilburgse jongeren betrokken bij project ‘Herdenken en Vieren’ met Instagramkanaal

Stadsmuseum Tilburg start op 3 april een Instagram-project waarmee men een maand lang de belevenissen van een jong Tilburgs meisje in de Tweede Wereldoorlog kan volgen. Zij was 15 toen Tilburg in oktober 1944 bevrijd werd.

Het Instagram-account is gebaseerd op de belevenissen van de bestaande (en nog levende) Marie-Jes van Ierlant, die tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Heuvelstraat in Tilburg woonde. Haar persoonlijke ervaringen, herinneringen en verhalen worden aangevuld met historische feiten en archiefmateriaal, en verrijkt met de social media-mogelijkheden van nu. Het account is te volgen via @mariejestilburg en onder de #wijherdenkenenvieren.

Geschiedenis en actualiteit
“We willen een jonge doelgroep bereiken, het gesprek aanwakkeren en geschiedenis en actualiteit met elkaar verbinden,” vertelt projectleider Berny van de Donk. Door te werken met het populaire Social Media-kanaal Instagram hoopt het Stadsmuseum bovendien dat de doelgroep 10- tot 12-jarigen de Tilburgse historie op een laagdrempelige manier leert kennen. “Dit doen we door echte verhalen te vertellen door de ogen van een leeftijdsgenootje in dezelfde stad. Door oud en nieuw naast elkaar te laten zien. Door niet alleen feiten te noemen, maar ook te benoemen wat een 11- tot 15-jarige toen voor spelletjes speelde. En door archiefbeelden te mengen met stickers, hashtags en gifs. Kinderen kunnen hun vragen onder een post stellen aan een medewerker van het Stadsmuseum.”

Gesprek aangaan
Daarnaast is het natuurlijk mooi als niet alleen basisschoolleerlingen, maar iedereen die iets wil weten over Tilburg ten tijden van de Tweede Wereldoorlog het account volgt. “We hopen dat ouders en kinderen, en kinderen onderling, door het account het gesprek met elkaar aangaan”, aldus Van de Donk.

Lesprogramma
Het Instagram-account past prima bij een nieuw lesprogramma voor groep 7 en 8 van Tilburgse basisscholen. Er hoort ook een stickerboek bij voor de leerlingen, met plaatselijke oorlogs- en verzetsverhalen uit die tijd plus veel verwerkingsopdrachten. Stadsmuseum Tilburg heeft dit lesprogramma ontwikkeld op verzoek van gemeente Tilburg, het Plaatselijk Comité Nationale Herdenking 4 mei Tilburg en het Oranje Comité Tilburg. Dit jaar proberen zeven basisscholen het nieuwe lesprogramma uit. Volgende jaren kunnen meer scholen in Tilburg meedoen.

Achtergronden
Voor het idee, de invulling en uitwerking van het Instagram-project werd LiveWall Group uit Tilburg benaderd: “Analoog en digitaal hoeven elkaar allesbehalve tegen te werken,” vertelt Sanne Stenvert, hoofd Communicatie bij LiveWall. “Je slaat een brug tussen het lesprogramma en de leerlingen met een doelgerichte strategie; een visueel dagboek, dat te allen tijde te bekijken is.”

Het stickerboek is gemaakt door Ontwerphaven en Buro Vonkstof. Ook bevat het tekeningen van Jeroen de Leijer.

woensdag 28 maart 2018

Collectie Zwijsen: 'Voor de misdienaars. Handleiding voor de Goede Week'

Collectie Stadsmuseum Tilburg / Uitgeverij Zwijsen
Zo op Goede Vrijdag vind je zomaar ineens tussen de talloze boekjes van Uitgeverij Zwijsen een Handleiding voor de plechtigheden der Goede Week. 'Voor onze misdienaars,' zo staat er geschreven. De uitgave is van de Drukkerij van het R.K. Jongensweeshuis, daterend van 1920. Het kleine boekje bevat drie onderdelen: Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Paasch-Zaterdag. Een instructieboekje met 31 pagina's, geen plaatjes en vooral veel tekst. 'Op eenvoudige, duidelijke wijze zijn de handelingen voor Misdienaars uiteengezet,' zo lezen we in het voorwoord van de samensteller.

'Voortdurend gescheld'
Er was een onderscheid tussen plechtigheden met drie heren en die met één heer. Tijdens Witte Donderdag met drie heren moest er onder 't Gloria in Exelcis Deo' voortdurend worden gescheld. Onder het Evangelie moest misdienaar I naar de sacristie lopen, de koorkap nemen en naar het priesterkoor lopen. Misdienaar II nam het kazuifel van de priester en hing het op aan de lessenaar of bracht het naar de sacristie. Tijdens de bewieroking haalde nummer III het schoudervelum en hing het de priester om. Ook bij de Goede Vrijdag was er een taakverdeling tussen de die misdienaren. Voor de Paaszaterdag was er een schema waar ieders plaats was achter het altaar: nummer III links van de priester, daarnaast de diaken en misdienaars I en II uiterst rechts.

Constant drie misdienaars
Al was er maar één heer, de drie misdienaars waren een constante factor tijdens de Goede Week. Wederom bij Witte Donderdag was er een instructie voor wie het wierookvat haalde, wie het processiekruis moest ophalen en wie het schoudervelum van de priester wegbracht. Bij Goede Vrijdag legde nummer I het boek open op het altaar en spreidden II en III het tapijt, dat bestemd was voor de kruisverering, uit op de onderste trede in het midden van het altaar.

Paasch-Zaterdag
Voor het verlaten van de sacristie was er een volgorde van de misdienaars: nummer I voorop met ledig wierookvat en scheepje; nummer II was de Kruisdrager en nummer III hanteerde wijwater en kwast. De protocollen blijven zich gedurende de zaterdagse Paasdienst zich herhalen. Niet zoals in een gewone H. Mis, maar enigszins afwijkend, moest nummer I ratelen als de priester de trappen afdaalde, nummer II moest schellen onder het 'Gloria' en nummer III moest zorgen voor veel wierook.

Aanhangsel
In het achterste deel van het kleine instructieboek volgde nog een aanhangsel, ofwel in korte punten de volgorde van de misonderdelen voor de Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Paasch-Zaterdag. Of het boekje bestemd was voor de grote of de kleine misdienaars, is nergens duidelijk. Konden de jonge jongens dit anno 1920 begrijpen en onthouden? Zouden de jongens en mannen van 1920 deze protocollen uit het hoofd moeten leren? Of waren zij vertrouwd met de rituelen van in dit geval de Goede Week? Tegenwoordig zou het te tekstueel zijn, te weinig visueel en bovenal allesbehalve aantrekkelijk.

'Op het einde zegt de priester:
Ite missa est. Alleluja, Alleluja!

De drie misdienaars antwoorden gezamenlijk:
Deo gratias. Alleluja, Alleluja!'



Voor meer onderzoek:

Collectie Stadsmuseum Tilburg, Uitgeverij Zwijsen, ZE 746, Handleiding voor de plechtigheden der Goede Week (Tilburg 1920).

donderdag 8 maart 2018

Vrouwenportretten in Stadscollectie Tilburg

SMT 00053 L.C.M. van den Bogaert
8 maart 2018 Internationale Vrouwendag. De Tilburger Stefan Aarts pleit voor een straatnaamvermelding van Riek Flipse, een van de vele vrouwen waaraan Tilburg veel te danken heeft. Al eerder kreeg stadsgenote Miet van Puijenbroek een standbeeld onder andere vanwege haar inspanningen om het TextielMuseum in de Goirkestraat een volwaardige plek te geven. Iconisch voor de stad is Coba Pulskens, dé verzetsheldin tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast kennen we uiteraard de 12-jarige Marietje Kessels.

In hoeverre er Tilburgse vrouwen vertegenwoordigd zijn in straatnamen of collecties is nog weinig onderzocht. Laat we eens bezien hoe de dames vertegenwoordigd zijn in de stadscollectie van de gemeente Tilburg.

De stadscollectie is verdeeld in diverse thema's zoals verenigingsleven, gemeente en bestuur en Willem II. Naast Anna Paulowna in laatstgenoemde collectie, kunnen we alleen nog maar afbeeldingen van
SMT 00080 Maria van Overzee
vrouwen vinden in de serie portretten. Het zijn er slechts enkele:

  1. M.M.A. van der Voort (1796-1875). Echtgenote van J.N. Diepen. Het portret hangt in het Paleis-Raadhuis. 
  2. L.C.M. van den Bogaert, 1870-1952. Echtgenote van J.E. van Vollenhoven.
  3. M.E. de Groot, 1768-1814. Geen relatie met Tilburg, maar in de collectie vanwege de schilder Adriaan de Lelie. 
  4. Maria van der Leij, 1784-1844. De geportretteerde heeft eveneens geen relatie met Tilburg maar behoort tot een legaat van Jacobus van Vollenhoven die zijn collectie aan de stad Tilburg naliet in 1958. 
  5. Maria van Overzee, 1739-1820. Collectie Van Vollenhoven. 
  6. Agnes Nieuhof. Collectie Van Vollenhoven.
  7. Henriëtte van Maanen (1833-1927). Collectie Van Vollenhoven.
  8. Johanna van Spaendonck (1862-1902) Echtgenote van Joseph Houben, firmant van C & J Houben, een lakenververij in Tilburg.
  9. Dorothea van der Woude (1870-1951)  
  10. Maria Verbunt-Baesten (1755-1820)
  11. Maria Theresia Baesten (1760-1836)
  12. Arnolda F.J. Baesten (1762-1833)
  13. Maria J.E. Baesten (1765-1843)
  14. Godefrida L. Baesten (1768-1833). 
SMT 00079 M.E. de Groot
Weinig bekende namen aldus, én daterend van de achttiende en negentiende eeuw. 

Laat ons nu echter niet in de gordijnen klimmen omdat dé vrouwen van Tilburg onderbelicht zijn. Dit gering aantal portretten geeft immers wel een tijdsbeeld en weerspiegelt hoe er in het verleden gedacht werd over verzamelen van collecties. Daarbij zijn er waarschijnlijk in de loop der tijd veel meer vrouwen geportretteerd, maar niet in de stadscollectie beland. Voorts zijn er uiteraard tekeningen en foto's gemaakt, die zich of in privécollecties bevinden of in die van bijvoorbeeld de Brabant Collectie. Daarnaast zijn er uiteraard een flink aantal publicaties over Tilburgse vrouwen, zoals blijkt uit de bibliotheekcollectie van Regionaal Archief Tilburg.

Toch ben ik blij met het initiatief van Stefan van Aarle die ijvert voor een straatnaam voor Riek Flipse. Het zet ons weer even op scherp om te bezien hoe het gesteld is met de verbeelde representatie van vrouwen in het Tilburgse erfgoed. Voor wat betreft de portretten in de stadscollectie is dat bijzonder weinig.






woensdag 7 maart 2018

Burgemeester kiest schilderij intocht Willem II


Tijdens een rondwandeling van stadsgids Gerard Otten vernam burgemeester Theo Weterings dat er een schilderij was waarop de intocht van koning Willem II in Tilburg werd verbeeld. Op zijn vraag waar dat schilderij dan was, werd geantwoord dat het eigendom was van de gemeente, in beheer door Stadsmuseum Tilburg. Dat kwam mooi uit, omdat de burgemeester bij zijn bezoek aan Regionaal Archief Tilburg op 16 februari jl. tegelijkertijd kennis kon maken met Stadsmuseum Tilburg. Na een introductie van

Gert-Jan de Graaf, die directeur is van het archief en tevens hoofd Stadsmuseum, vertelde Petra Robben over het succes van 2017: het stickerboek met Koningsdag. Ook was vorig jaar de Willem II-collectie aanleiding voor diverse televisiekanalen om een bezoek te brengen aan de stad. De link met Willem II - als voorvader van de huidige koning Willem-Alexander - blijft sterk.

Theo Weterings wil voor op zijn burgemeesterskamer dan ook twee afbeeldingen combineren: enerzijds de intocht van koning Willem II in 1841, anderzijds het bezoek van de vijftigjarige Willem-Alexander aan de stad in 2017. Een tweeluik aldus, waarvoor Stadsmuseum Tilburg een van de twee beelden mag leveren. Het schilderij werd uit het depot gehaald dat zich in de Goirkestraat bevindt. Vervolgens werd het naar een restaurateur gebracht. Het resultaat wachten we af!

De burgemeester kreeg nog een mooi collectiestuk te zien, namelijk het haarschilderij van Marietje Kessels. Stadsmuseum Tilburg kreeg het in beheer nadat de familie Kessels het aanbood aan de gemeente Tilburg.

De foto's zijn gemaakt door William van der Voort