vrijdag 19 mei 2017

Mijmering over een Mondriaan in Tilburg



Piet Mondriaan staat vermeld in de kunstcatalogus van de Internationale Tentoonstelling van Nijverheid, Handel en Kunst die in Tilburg in 1913 plaatsvond. Mijmering was de titel van het werk dat onder de naam van Mondriaan was ingestuurd in de categorie ‘schilderijen’. Buiten dat het werk 500 gulden waard was en dat de Nederlandse schilder op dat moment in Parijs woonde, ontbreken verdere gegevens.

In 2016-2017 deed Petra Robben, projectleider bij Stadsmuseum Tilburg, onderzoek naar deze Mondriaan. Zij schreef daarover een artikel dat werd geplaatst in Tilburg. Tijdschrift voor geschiedenis, monumenten en cultuur. Hieronder volgt een verkorte weergave van het artikel.

Tilburg organiseerde in 1913 een Internationale Tentoonstelling voor Nijverheid, Handel en Kunst. De stad had enkele jaren daarvoor, in 1909, al ervaring opgedaan met de organisatie van een grootse tentoonstelling. Het tentoonstellingscomplex was gesitueerd op het terrein waarop later het St. Elisabethziekenhuis werd gebouwd.

Collectie Regionaal Archief Tilburg
Op de kunsttentoonstelling in Tilburg waren schilderijen aquarellen, etsen, pastels en beeldhouwwerken te zien. In afzonderlijke gebouwen werden de beroemdste schilderstukken van grootste meesters getoond. Dat de kunstenaars uit het gehele land afkomstig waren, blijkt uit de plaatsnaamvermelding achter de naam van de kunstenaars in de catalogus.

Naast een groot aantal kunstenaars uit Amsterdam, Laren en Den Haag, waren er ook kunstenaars afkomstig uit Noord-Brabant. Slechts twee kunstenaars, K. Berghegge en A.M. Lejeune, kwamen uit Tilburg. Het internationale karakter van de tentoonstelling was gewaarborgd met drie deelnemers uit het buitenland: M. van Andringa (Ukkel bij Brussel), P.J. van de Ouderaa (Antwerpen) en Piet Mondriaan uit Parijs.

In Parijs exposeerde Mondriaan in het voorjaar van 1913 met drie inzendingen in de Salon des Indépendants. Volgens Wietse Coppes, kunsthistoricus en editeur van het Mondriaan Editie Project bij het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis in Den Haag, was Mondriaan eind juli wel in Nederland. Hans Janssen, hoofdconservator van moderne kunst bij het Gemeentemuseum in Den Haag en auteur van de onlangs uitgebrachte biografie Piet Mondriaan stelt echter dat Mondriaan niet -zoals hij gewoon was- naar Domburg ging onder andere vanwege het slechte weer. In het verslag van de gemeente Tilburg over de tentoonstelling in het jaar 1913 is te lezen dat het inderdaad voortdurend nat en guur was.

Collectie Regionaal Archief Tilburg
Momenteel kennen we vooral het werk van Mondriaan bestaande uit grote, witte vlakken in combinatie met vlakken in de primaire kleuren rood, geel en blauw en van elkaar geschieden door rechte, zwarte lijnen. Het vroegere werk van Mondriaan was echter naturalistisch-impressionistisch. Pas rond 1908 begon Mondriaan met de deformatie van vormen in zijn schilderijen. Daarnaast ging hij over tot het gebruik van niet-realistische kleuren. Bij het schilderij Devotie (1908) was het rode haar van het meisje een bewuste keuze: ‘den materieelen kant op den achtergrond. Den geestelijken kant naar den voorgrond.’ Deze deformatie en het veranderende kleurgebruik werden niet altijd gewaardeerd.

Het geëxposeerde werk Mijmering in Tilburg moet gemaakt zijn vóór 1913. Het zal eerder tot het oudere werk van Mondriaan hebben behoord, anders was het waarschijnlijk genoemd in de recensie over de kunsttentoonstelling in Tilburg. Het jaar daarvoor, bij een expositie in Nijmegen in 1912, exposeerde Mondriaan met het werk In den tuin. Het was zodanig modern dat de jury van die tentoonstelling ernstig twijfelde of de schilderkunst van de toekomst nog tot het gebied van de schone kunsten gerekend kon worden.

Mondriaan had inmiddels afscheid genomen van de traditionele kunstenaarsverenigingen en was hij enkel nog gelieerd aan de Moderne Kunst Kring. Hoe kan dan de vermelding van Mijmering in de kunstcatalogus worden verklaard? Bekend is dat Mondriaan bevriend was met enkele dames die behoorden tot de zogenoemde Amsterdamse Joffers. Een van hen was Agathe Zethraeus die op de kunsttentoonstelling in Tilburg exposeerde met drie topografische werken van Amsterdam. Andere dames en tevens ‘joffers’ op de tentoonstelling in Tilburg in 1913 waren Lizzy Ansingh, Ans van den Berg, Coba Ritsema en Jacoba Surie, afkomstig uit Amsterdam en Den Haag.

Bekend is dat Mondriaan voor zijn Parijse periode regelmatig op zwart zaad zat. Toen Mondriaan in 1911 naar Parijs trok om in contact te komen met de kubisten, en om daarmee dichterbij zichzelf te komen van wat hij werkelijk wilde, gaf hij zijn woning op, verbrak zijn verloving en bracht zijn schilderijen onder bij kennissen en vriendinnen. Hij verkocht zoveel mogelijk werk en schreef zich uit bij de gemeente Amsterdam. Zou het kunnen dat het schilderij Mijmering bij iemand was terecht gekomen, die het vervolgens in 1913 inzond naar Tilburg en het te koop aanbood voor 500 gulden, zodat Mondriaan weer inkomsten had?

Piet Mondriaan, Devotie (1908)
Coll. Gemeentemuseum Den Haag
De vraag om de Mijmering van Piet Mondriaan in de Tilburgse kunstcatalogus te duiden, werd voorgelegd aan drie specialisten. Alied Ottevanger, kunsthistorica en curator van 20e-eeuwse prenten en tekeningen Rijksprentenkabinet Rijksmuseum Amsterdam, aan Wietse Coppes van het RKD en hoofdconservator Gemeentemuseum Den Haag Hans Janssen. Geen van drieën kwam ooit in een onderzoek de naam van Piet Mondriaan tegen met het schilderij Mijmering op een tentoonstelling te Tilburg in 1913. Wel hebben zij een idee welke werken in aanmerking kunnen komen voor het geëxposeerde werk in 1913. Het gaat om de portretten 'Devotie' en 'Girl in red' die Mondriaan in de jaren 1908-1909 schilderde.

Piet Mondriaan, Girl in red (1908-1909)
Coll. Gemeentemuseum Den Haag
Als enige ‘feit’ blijft dus over dat de naam van Piet Mondriaan in een catalogus van de Tilburgse tentoonstelling van 1913 staat vermeld. Maar hing het werk daadwerkelijk in Tilburg, of bleef het bij een aanmelding met een opname in de catalogus? De kennis over het werk van Piet Mondriaan op de Tilburgse Internationale Tentoonstelling voor Nijverheid, Handel en Kunst in 1913 is zeer beperkt, en daarom zal het voorlopig bij een mijmering moeten blijven.

Wie het gehele artikel wil lezen en kennis wil nemen van de gebruikte bronnen, kan het tijdschrift Tilburg kopen bij de lokale boekhandels in Tilburg.