woensdag 19 juli 2017

Handel en Nijverheid onthuld

Wethouder cultuur Marcelle Hendrickx. Foto Maria van der Heyden
Marcelle Hendrickx, wethouder van cultuur Tilburg, onthulde de beelden Handel en Nijverheid nadat Gert-Jan de Graaf, hoofd Regionaal Archief Tilburg en Stadsmuseum Tilburg, de context gaf waarin de beelden te plaatsen zijn. De dames Handel en Nijverheid staan nu rechts en links van de entree in het archief. Ze logeren hier, totdat het nieuwe stadskantoor gereed is.

Volgens Marcelle Hendrickx is de plaatsing van de beelden in het archief een werkwijze die passend is voor het huidige en toekomstige cultuurbeleid van Tilburg. De stad is die van makers, van creatieve geesten, die ook met 'oud' materiaal een nieuwe betekenis geven of een ruimte vullen. Daarvoor is ook CuPuDo in het leven geroepen: Cultuur in het Publieke Domein. Samen met bewoners van de stad Tilburg in gezamenlijkheid nadenken over kunst en cultuur in de openbare ruimte. Het kan zijn dat beelden soms hun oorspronkelijke context missen, maar vervreemding kan juist ook een spannend effect opleveren.



Ronald Peeters, Petra Robben, Gérard Appels. Foto Maria van der Heyden
Enfin, tijdens deze warme middag stonden de dames Handel en Nijverheid achter een wit gordijn te wachten op hun onthulling. Met een enkele handbeweging vielen de doeken neer en zijn de ijzeren dames vanaf heden te aanschouwen. Wie wil komen kijken is van harte welkom in Regionaal Archief Tilburg van dinsdag tot en met vrijdag tussen 9.00 en 17.00 uur.

Maria van der Heyden maakte de foto's. Een album is te zien op de facebookpagina van Stadsmuseum Tilburg

vrijdag 7 juli 2017

Handel en Nijverheid voormalig gemeentehuis Tilburg terug

Beelden in restauratie bij Kunstwacht, Delft
Jarenlang stonden  twee immense beelden bovenop het 'oude' gemeentehuis op de plaats waar nu het voorplein van de Concertzaal is gevestigd. De beelden werden in 1905 geplaatst en symboliseerden Handel en Nijverheid. Tilburg was in die tijd een voortvarende stad en verbeeldde haar identiteit met deze twee prominente sculpturen. Op initiatief van de gemeente Tilburg zijn ze gerestaureerd door de Kunstwacht in Delft. In de hal van het archief krijgen ze tijdelijk een nieuwe plek.

In 1971 werd het oude gemeentehuis gesloopt. Niet alleen vanwege de aanleg van de cityring, maar ook omdat het gebouw op was, ofwel versleten. Het gemeentehuis waarvan al te vaak wordt verzucht dat ze het nooit hadden moeten slopen, was in 1971 al meer dan 125 jaar oud. Architect Hendrik van Tulder was destijds de ontwerper en liet het bouwen omstreeks 1848,
19e-eeuwse prent waarop gemeentehuis met twee beelden
dezelfde tijd waarin ook het paleis van koning Willem II en de Lancierskazerne tot stand kwamen. Tilburg kende toen al een bouwdrift!

In 1905 werden de beelden Handel en Nijverheid geplaatst, gesymboliseerd door twee dames in neoclassicistische stijl. Getooid met een lauwerkrans op het hoofd en het lichaam omwikkeld met een draperie doen de dames denken aan Griekse godinnen. Het beeld Handel heeft een geldbuidel in haar hand en Nijverheid draagt een klassieke urn. De sculpturen werden gemaakt door de Koninklijke Fabriek F.W. Braat N.V. uit Delft, destijds een gerenommeerd bedrijf dat gespecialiseerd was in metalen sierobjecten en -smeedwerken. Zo werden ook het Centraal Station in Amsterdam en de Passage in Den Haag in de late negentiende eeuw door de Delftse firma voorzien van zinken sierornamenten.

Ca. 1900. Het gemeentehuis bevat nog geen beelden op het dak.
Bij het onderzoek naar de herkomst en de datering van deze beelden is er echter een 'kunstraadsel' ontstaan. Op negentiende-eeuwse prenten zien we dat er twee beelden bovenop het gemeentehuis staan. Op foto's van rond 1900 blijken er echter geen beelden op te staan. Uit het jaarverslag van gemeente Tilburg uit 1905 blijkt dat toen pas de beelden werden besteld bij de firma Braat. De gemeente betaalde er fl. 2.500,00 voor. Waarschijnlijk heeft Van Tulder in 1848 de beelden wel ontworpen, maar werden die door tekort aan geld niet uitgevoerd.

Nieuwe aankleding dakpartij, vanaf 1905
Bij de sloop van het gemeentehuis in 1971 werden de twee dames gespaard. Ze kwamen in opslag bij de gemeentewerf, wat hen, kwetsbaar als ze zijn, geen goed heeft gedaan. Zamac, het zinken materiaal waarvan ze gemaakt zijn, is een zacht metaal dat snel beschadigd raakt en moeilijk te herstellen is. Mede dankzij de financiële steun van het Tilburgse genootschap De Lindeboom en Erfgoed Netwerk Tilburg kon de gemeente Tilburg opdracht geven om de beelden te restaureren en wederom naar de thuisbasis te laten transporteren. Het gespecialiseerde bedrijf Kunstwacht in Delft is het gelukt om Handel en Nijverheid er als herboren uit te doen zien! Gemeente Tilburg wil de beelden Handel en Nijverheid terugplaatsen in de stad. De ijzeren vrouwen van bijna drie meter hoog is een tweede leven toebedeeld in het toekomstige gerenoveerde stadskantoor. DEDRIE architecten geven hen een prominente plaats in de ruime entreehal.

Totdat het nieuwe stadhuis gereed is, worden de beelden tijdelijk geplaatst in de hal van Regionaal Archief Tilburg. Op woensdag 19 juli worden door wethouder cultuur Marcelle Hendrickx in de hal van Regionaal Archief Tilburg twee bijzondere beelden onthuld. Vanaf donderdag 20 juli kunnen geïnteresseerden een kijkje komen nemen tijdens de openingsuren van het archief (dinsdag en vrijdag 9.30-17.00 uur, tweede zaterdag van de maand 9.30-16.00 uur)

Foto's en afbeeldingen Regionaal Archief Tilburg. De cultuurhistorische beelden behoren toe aan de Stadscollectie Tilburg, die beheerd wordt door Stadsmuseum Tilburg.

donderdag 29 juni 2017

Tilburg Maquette binnenkort te zien in MFA Het Spoor



fotografie Maria van der Heyden
Vanaf half juli is in MFA Het Spoor de Tilburg Maquette te bewonderen. Dit is een community-project van Stadsmuseum Tilburg. Sinds juni 2016 had de maquette een werkplaats in de Bibliotheek Tilburg Centrum. In MFA Het Spoor (Schaepmanstraat 36, 5041 AR Tilburg) wordt nu verder gewerkt aan de maquette. Veel stadsgenoten dragen bij om het Tilburg van de jaren ’50 op de maquette te realiseren, gewoon omdat het leuk is.

Het was mooie verbinding afgelopen jaar. Bibliotheekbezoekers konden aan de maquette mee werken en veel bezoekers kwamen de maquette bij de Tilburg boekencollectie bekijken. De Bibliotheek Tilburg Centrum heeft niet alleen plaats geboden aan de maquette maar ook, in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg, workshops en lezingen rondom de maquette georganiseerd.

Het wijkcentrum MFA Het Spoor wordt drukbezocht. Kijken en vooral meewerken aan de maquette, is voor de bezoekers een leuke, nieuwe activiteit. Vele handen maken licht werk. Stadsmuseum Tilburg en MFA Het Spoor hopen dan ook dat er veel mensen mee gaan werken aan dit leuke project. Wil je ook een kijkje komen nemen? Wil je mee helpen? Dat kan tijdens de openingstijden van het wijkcentrum.

Neem voor meer informatie contact op met Saskia Dellevoet, community-manager, saskiadellevoet@gmail.com
Bekijk ook eens de Openbare Facebookgroep

donderdag 8 juni 2017

Modelbouwers gezocht! Bouwpakket voor alle vaders van Tilburg

Foto William van der Voort
Heb je nog geen cadeautje voor Vaderdag, knutselt  je vader graag met hout, zaag en lijm en heeft hij interesse hoe Tilburg er vroeger uit zag? Dan hebben wij een tip: geef je vader een bouwpakketje cadeau! Je kunt het op 16 en 17 juni ophalen bij de Tilburg Stadsmaquette in de Bibliotheek Tilburg Centrum.

In het pakketje zit een plattegrondje van de stad, een ‘kavel’. Ook  zitten er stukjes hout, schuurpapier en een lijmpotje in. Maar voor je vader met hout en lijm aan de slag gaat, zal hij onderzoek doen naar hoe de huizen en gebouwen van dat plattegrondje eruit zagen in de jaren ‘50. Na dat onderzoek weet hij welk hout er nodig is en kan hij  (samen met familieleden) thuis aan de slag om het stukje Tilburg na te bouwen op klein formaat.

Modelbouwers
Stadsmuseum Tilburg werkt met vrijwilligers en community manager Saskia Dellevoet aan de bouw van een maquette. Referentiepunt is Tilburg in de jaren ‘50 op een schaal van 1:1.000. In 2015 begon oud-Tilburger en modelbouwer Ruud Cleverens met dit ambitieuze werk. In enkele maanden had hij een deel van Tilburg-Oost gereed. Cleverens overleed in 2016. Dat zijn werkwijze uitzonderlijk was, is ondertussen gebleken. Vanaf juni 2016 wordt met veel mankracht vrijwel dagelijks verder gewerkt in de maquettebouwplaats op de eerste etage van de bibliotheek. De vorderingen zijn gestaag te noemen, al is de maquette nog altijd niet klaar. En jouw hulp als Tilburgse modelbouwers is gewenst!

Hout, schuurpapier en lijm
Stadsmuseum Tilburg, die het project van de stadsmaquette initieerde en faciliteert, roept nu vaders en opa’s op om een bijdrage te leveren. Er zijn bouwpakketjes gemaakt met daarin een stukje plattegrond van enkele straten. Wat de vaders kunnen doen, is onderzoeken hoe de straat er in de jaren ‘50 uit zag, bijvoorbeeld hoeveel huizen en gebouwen er stonden;  huizenrijen en gebouwen tellen en een inschatting maken van de hoogte van elke gebouw en het daktype. Met een handzaag, een stukje schuurpapier en een potje lijm kunnen de papa’s en de opa’s aan de slag. Wellicht kunnen de kinderen of kleinkinderen helpen. Is het na te bouwen kavel klaar, dan kan dit teruggebracht worden naar de Stadsmaquette om onderdeel te vormen van het geheel. Bij de bouwpakketjes wordt een uitleg geleverd hoe eraan gewerkt kan worden.

Tilburgers.nl en zomers vermaak
De digitale nieuwssite Tilburgers.nl ondersteunt de bouw van de maquette van harte. De redactie is nieuwsgiering naar hoe het de knutselende vaders vergaat. Tilburgers.nl zal enkele bouwmannen gaan volgen en regelmatig een update geven van hun prestaties. Als beloning voor het ingeleverde eindresultaat geeft Stadsmuseum Tilburg ‘tegoedbonnen’ uit voor Tilburgs zomervermaak, zoals een ijsje, deelname aan een wandeling van de Stadsgidserij of bezoek aan een zwembad.

Is dit het ideale Vaderdag cadeau voor jouw vader?  De (gratis) bouwpakketjes kun je ophalen op 16 en 17 juni van 11:00 tot 14:00 in de Bibliotheek Tilburg Centrum, Koningsplein 10, 5038 WG Tilburg. We zien je graag!

vrijdag 2 juni 2017

Schilderijen Stadscollectie Tilburg in The Rijksmuseum Bulletin

Twee schilderijen uit de Stadscollectie Tilburg zijn afgebeeld in The Rijksmuseum Bulletin (2017). Het betreft twee portretten die Adriaan de Lelie schilderde in 1789 van Diederik Casper de Groot Jamin (1759-1814) en Margaretha Elisabeth de Groot (1768-1814). Op het moment dat ze geportretteerd werden, waren ze respectievelijk 30 en 21 jaar.

Het echtpaar De Groot Jamin was enige tijd een van de bezitters van de panden Keizersgracht 187 (gebouwd in 1617) in Amsterdam. Na diverse eigenaren erfde Jan de Groot deze woningen, die hij in 1801 naliet aan zijn 33-jarige dochter Margaretha Elisabeth. In 1814, bij overlijden van zowel Diederik Casper en Margaretha Elisabeth, kregen hun vier kinderen de huizen aan de Keizersgracht. Hoe zijn deze Amsterdamse bewoners in de stadscollectie van Tilburg terecht gekomen? Ze hebben namelijk geen relatie met de stad.

De schilderijen werden gemaakt zoals gezegd door Adriaan de Lelie. Deze vermaarde portretschilder werd geboren in een huis in de Noordhoek in Tilburg in 1755. In 1929 kregen Burgemeester en Wethouders van Tilburg, met als burgemeester Vonk- de Both, de twee schilderijen aangeboden door Alb.H.M. Goeden, makelaar te 's-Gravenhage. De gemeente maakte de overweging dat de kunstwerken van historische waarde waren, aangezien deze door een Tilburgse schilder waren vervaardigd. B en W besloten het aanbod aan te nemen voor een bedrag van fl. 200,00. Bovenaan de nota aan de gemeenteraad stond vermeld: 'Voorstel tot aankoop van twee olieverfschilderijen, voor plaatsing in het Museum van den portretschilder A. de Lelie.'

Hoewel er geen fysiek museum is, behoren de twee schilderijen nog steeds tot de Stadscollectie Tilburg en zijn ze veilig opgeborgen in het depot aan de Goirkestraat. Weliswaar weinig zichtbaar voor bezoekers, maar dankzij de publicatie in The Rijksmuseum Bulletin en op deze website toch toegankelijk voor het publiek.

The Rijksmuseum Bulletin, Volume 65 (2017) 1.


woensdag 31 mei 2017

2017-2053 Tilburgse Tijdcapsule. Als Amalia 50 wordt!



Op woensdag 31 mei was er een feestelijke bijeenkomst op het schoolplein van basisschool Helen Parkhurst. Er ging een tijdcapsule de grond in. In april vond leerlinge Katie een Zilveren Sticker voor het Stickerboek Koningsdag 2017. Daarmee won zij deze ludieke prijs: het begraven van een tijdcapsule op het schoolplein. De hele klas van Katie was daarbij aanwezig evenals burgemeester Noordanus.

Stadsmuseum Tilburg initieerde het Stickerboek Koningsdag 2017 ‘Op zoek naar de Wortels van Oranje’, een activiteit voor de jeugd, in aanloop naar Koningsdag 2017. Duizenden kinderen in Tilburg, Berkel-Enschot en Udenhout verzamelden plakplaatjes om hun stickerboek vol te krijgen. Tussen de vele plaatjes zaten Gouden en Zilveren Stickers. De vinders van deze speciale exemplaren wonnen daarmee een prijs voor hun hele klas. Katie uit klas 5B van basisschool Helen Parkhurst in de Reeshof in Tilburg vond de Zilveren Sticker waarmee ze een tijdcapsule kan begraven op het schoolplein. Het idee is dat de capsule weer opgegraven wordt als prinses Amalia 50 wordt op 7 december 2053. Als zij óók haar vijftigste verjaardag in Tilburg viert (stel dat….!) kan ze samen met de leerlingen van nu de tijdcapsule opdiepen uit de grond en de inhoud ervan bekijken.

In de tijdcapsule het Stickerboek Koningsdag 2017 ‘Op zoek naar de Wortels van Oranje’ met de twintig stickers. De klas van Katie vulde naar eigen inzicht de inhoud aan. 


vrijdag 19 mei 2017

Mijmering over een Mondriaan in Tilburg



Piet Mondriaan staat vermeld in de kunstcatalogus van de Internationale Tentoonstelling van Nijverheid, Handel en Kunst die in Tilburg in 1913 plaatsvond. Mijmering was de titel van het werk dat onder de naam van Mondriaan was ingestuurd in de categorie ‘schilderijen’. Buiten dat het werk 500 gulden waard was en dat de Nederlandse schilder op dat moment in Parijs woonde, ontbreken verdere gegevens.

In 2016-2017 deed Petra Robben, projectleider bij Stadsmuseum Tilburg, onderzoek naar deze Mondriaan. Zij schreef daarover een artikel dat werd geplaatst in Tilburg. Tijdschrift voor geschiedenis, monumenten en cultuur. Hieronder volgt een verkorte weergave van het artikel.

Tilburg organiseerde in 1913 een Internationale Tentoonstelling voor Nijverheid, Handel en Kunst. De stad had enkele jaren daarvoor, in 1909, al ervaring opgedaan met de organisatie van een grootse tentoonstelling. Het tentoonstellingscomplex was gesitueerd op het terrein waarop later het St. Elisabethziekenhuis werd gebouwd.

Collectie Regionaal Archief Tilburg
Op de kunsttentoonstelling in Tilburg waren schilderijen aquarellen, etsen, pastels en beeldhouwwerken te zien. In afzonderlijke gebouwen werden de beroemdste schilderstukken van grootste meesters getoond. Dat de kunstenaars uit het gehele land afkomstig waren, blijkt uit de plaatsnaamvermelding achter de naam van de kunstenaars in de catalogus.

Naast een groot aantal kunstenaars uit Amsterdam, Laren en Den Haag, waren er ook kunstenaars afkomstig uit Noord-Brabant. Slechts twee kunstenaars, K. Berghegge en A.M. Lejeune, kwamen uit Tilburg. Het internationale karakter van de tentoonstelling was gewaarborgd met drie deelnemers uit het buitenland: M. van Andringa (Ukkel bij Brussel), P.J. van de Ouderaa (Antwerpen) en Piet Mondriaan uit Parijs.

In Parijs exposeerde Mondriaan in het voorjaar van 1913 met drie inzendingen in de Salon des Indépendants. Volgens Wietse Coppes, kunsthistoricus en editeur van het Mondriaan Editie Project bij het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis in Den Haag, was Mondriaan eind juli wel in Nederland. Hans Janssen, hoofdconservator van moderne kunst bij het Gemeentemuseum in Den Haag en auteur van de onlangs uitgebrachte biografie Piet Mondriaan stelt echter dat Mondriaan niet -zoals hij gewoon was- naar Domburg ging onder andere vanwege het slechte weer. In het verslag van de gemeente Tilburg over de tentoonstelling in het jaar 1913 is te lezen dat het inderdaad voortdurend nat en guur was.

Collectie Regionaal Archief Tilburg
Momenteel kennen we vooral het werk van Mondriaan bestaande uit grote, witte vlakken in combinatie met vlakken in de primaire kleuren rood, geel en blauw en van elkaar geschieden door rechte, zwarte lijnen. Het vroegere werk van Mondriaan was echter naturalistisch-impressionistisch. Pas rond 1908 begon Mondriaan met de deformatie van vormen in zijn schilderijen. Daarnaast ging hij over tot het gebruik van niet-realistische kleuren. Bij het schilderij Devotie (1908) was het rode haar van het meisje een bewuste keuze: ‘den materieelen kant op den achtergrond. Den geestelijken kant naar den voorgrond.’ Deze deformatie en het veranderende kleurgebruik werden niet altijd gewaardeerd.

Het geëxposeerde werk Mijmering in Tilburg moet gemaakt zijn vóór 1913. Het zal eerder tot het oudere werk van Mondriaan hebben behoord, anders was het waarschijnlijk genoemd in de recensie over de kunsttentoonstelling in Tilburg. Het jaar daarvoor, bij een expositie in Nijmegen in 1912, exposeerde Mondriaan met het werk In den tuin. Het was zodanig modern dat de jury van die tentoonstelling ernstig twijfelde of de schilderkunst van de toekomst nog tot het gebied van de schone kunsten gerekend kon worden.

Mondriaan had inmiddels afscheid genomen van de traditionele kunstenaarsverenigingen en was hij enkel nog gelieerd aan de Moderne Kunst Kring. Hoe kan dan de vermelding van Mijmering in de kunstcatalogus worden verklaard? Bekend is dat Mondriaan bevriend was met enkele dames die behoorden tot de zogenoemde Amsterdamse Joffers. Een van hen was Agathe Zethraeus die op de kunsttentoonstelling in Tilburg exposeerde met drie topografische werken van Amsterdam. Andere dames en tevens ‘joffers’ op de tentoonstelling in Tilburg in 1913 waren Lizzy Ansingh, Ans van den Berg, Coba Ritsema en Jacoba Surie, afkomstig uit Amsterdam en Den Haag.

Bekend is dat Mondriaan voor zijn Parijse periode regelmatig op zwart zaad zat. Toen Mondriaan in 1911 naar Parijs trok om in contact te komen met de kubisten, en om daarmee dichterbij zichzelf te komen van wat hij werkelijk wilde, gaf hij zijn woning op, verbrak zijn verloving en bracht zijn schilderijen onder bij kennissen en vriendinnen. Hij verkocht zoveel mogelijk werk en schreef zich uit bij de gemeente Amsterdam. Zou het kunnen dat het schilderij Mijmering bij iemand was terecht gekomen, die het vervolgens in 1913 inzond naar Tilburg en het te koop aanbood voor 500 gulden, zodat Mondriaan weer inkomsten had?

Piet Mondriaan, Devotie (1908)
Coll. Gemeentemuseum Den Haag
De vraag om de Mijmering van Piet Mondriaan in de Tilburgse kunstcatalogus te duiden, werd voorgelegd aan drie specialisten. Alied Ottevanger, kunsthistorica en curator van 20e-eeuwse prenten en tekeningen Rijksprentenkabinet Rijksmuseum Amsterdam, aan Wietse Coppes van het RKD en hoofdconservator Gemeentemuseum Den Haag Hans Janssen. Geen van drieën kwam ooit in een onderzoek de naam van Piet Mondriaan tegen met het schilderij Mijmering op een tentoonstelling te Tilburg in 1913. Wel hebben zij een idee welke werken in aanmerking kunnen komen voor het geëxposeerde werk in 1913. Het gaat om de portretten 'Devotie' en 'Girl in red' die Mondriaan in de jaren 1908-1909 schilderde.

Piet Mondriaan, Girl in red (1908-1909)
Coll. Gemeentemuseum Den Haag
Als enige ‘feit’ blijft dus over dat de naam van Piet Mondriaan in een catalogus van de Tilburgse tentoonstelling van 1913 staat vermeld. Maar hing het werk daadwerkelijk in Tilburg, of bleef het bij een aanmelding met een opname in de catalogus? De kennis over het werk van Piet Mondriaan op de Tilburgse Internationale Tentoonstelling voor Nijverheid, Handel en Kunst in 1913 is zeer beperkt, en daarom zal het voorlopig bij een mijmering moeten blijven.

Wie het gehele artikel wil lezen en kennis wil nemen van de gebruikte bronnen, kan het tijdschrift Tilburg kopen bij de lokale boekhandels in Tilburg.