vrijdag 23 september 2016

Erfgoedbijeenkomst in LocHal Tilburg

LocHal Tilburg
Als een industriële kathedraal, zo voelt de prachtige LocHal in de Spoorzone van Tilburg. Een aardig initiatief van de gemeente om deze imposante ruimte beschikbaar te stellen voor bijzondere ontmoetingen. Hoewel er met gemak misschien wel duizenden mensen tegelijkertijd naar binnen kunnen, is het maximum aantal op dertig personen vastgesteld.

Dertig aanwezigen was een mooi aantal voor het erfgoedveld van de stad Tilburg. Al eerder in het jaar 2016 vonden er erfgoedbijeenkomsten plaats. Op 11 mei in Regionaal Archief Tilburg en eind juni toog het gezelschap al wandelend naar de Piushaven voor een ontmoeting en een borrel. Nu, eind september, was het tijd voor concretisering van de plannen. Gevraagd werd een korte pitch te houden voor de het komende jaar 2017. Daarna waren er tafelgesprekken over het ErfgoedLab van de Bibliotheek, Dag van de Tilburgse Geschiedenis door Stadsmuseum Tilburg geïnitieerd, en Open Monumentendag door de gelijknamige werkgroep.

Theo van Iersel, Stichting Tilburgse Taol
Wat kwam er zoal aan de orde? Regionaal Archief Tilburg organiseert in 2017 enkele symposia, te beginnen met actiecultuur. Stichting Tilburgse Taol wil het immmateriële erfgoed van 'deeze kaant' en 'ginne kaant' van de spoorlijn zichtbaar maken. Nog meer immaterieel erfgoed werd voorgedragen door de Werkgroep de Torenklok. Stadsmuseum Tilburg wil 18 april  memoreren omdat er in 1809 op die datum de stadsrechten werden verleend.

Peter van Gestel, Leander Schoormans, Werkgroep De Torenklok
Erfgoed alom, in deze bijna sacrale ruimte die tot voor enkele jaren geleden slechts het werkterrein was van de NS-medewerkers. Gelukkig bleef deze hal gespaard en in de nabije toekomst is er onder andere de nieuwe Bibliotheek gevestigd, met een ErfgoedLab.

De stad Tilburg heeft het materiële en het immateriële erfgoed hoog in het vaandel. Alle erfgoedinstellingen waren deze vrijdagmiddag zo goed als alle vertegenwoordigd. Eind november volgt een vierde meeting. Deze bijeenkomst op zo'n geweldige industriële locatie smaakte in ieder geval naar meer!!

Voor meer foto's:
- Facebook Stadsmuseum Tilburg
- Lochal.Spoorzone013

woensdag 21 september 2016

MaquetteMakers Tilburg #stadvanmakers

MaquetteMakers Ruben van Vugt en Gerard Horvers
Tilburg is een stad van makers. MaquetteMakers in dit geval. Hoewel maquettes tegenwoordig driedimensionaal en met de computer gemaakt kunnen worden, kiezen de Tilburgse MaquetteMakers voor het ambachtelijk werken met hoofd en handen. Het ijkjaar is 1954: de stad Tilburg binnen de ringbanen wordt in een schaal 1:1.000 gebouwd.

Het lijkt misschien gemakkelijker dan het is. Men neme een plattegrond en gaat aan de slag? Niets van dat al. Want een plattegrond van de stad geeft weliswaar het stratenverloop aan, maar zegt nog niets over de huizen en gebouwen die er staan. Kadasterkaarten bieden uitkomst, maar ook die geven alleen maar het grondvlak van de bebouwing aan. Bovendien is het zelfs vaak nog puzzelen of er wel sprake was van bebouwing, of dat de lijnen alleen maar een bepaalde kavel markeren.

Plattegrond 1955
Onderzoek is dus nodig. De MaquetteMakers, die overigens opereren vanuit hun bouwplaats in De Bibliotheek Tilburg Centrum op de eerste etage, hebben ieder enkele straten voor hun rekening genomen. Per straat oriënteren zij zich via Google Street View om te zien welke huizen dateren van voor 1954. Vervolgens gebruiken zij website als die van Regionaal Archief Tilburg en het BHIC. Mochten er bepaalde straten niet op internet te vinden zijn, dan nemen de makers hun fiets en camera en gaan ze naar de betreffende straat toe.

Aan de hand van observatie in foto's of in het echt, wordt er per huis of huizenrij een schets gemaakt. Hoogte, breedte, hoek van het dak, kapvorm en details ... dat alles is nodig om een minihuisje in schaal 1:1.000 te kunnen maken. Daarbij komt nog dat de makers hun onderzoek op elkaar moeten afstemmen. Immers, de huizen van de ene straat moeten corresponderen met bouwwerken uit de andere straten.

Ans Holman (RAT) geeft uitleg over sloopdossier
Als laatste is er de complicatie van de gesloopte panden. Die staan er niet meer, dus een fietstocht er naar toe, hoeft niet eens ondernomen te worden. Op zoek naar oude foto's levert in de meeste gevallen onvoldoende informatie. Het sloopdossier, inzage via Regionaal Archief Tilburg, is dan de laatste strohalm om de gegevens van het pand te kunnen raadplegen.

De MaquetteMakers van Tilburg zijn allen vrijwillig werkzaam voor Stadsmuseum Tilburg. Ieder beschikt weliswaar over de nodige kennis en ervaring, maar heeft toch behoefte aan instructie en overleg. Op 10 september jl. kwam de groep bijeen in Regionaal Archief Tilburg voor uitleg over het sloopdossier.

Het onderzoek is bijna afgerond.Dan zijn alle straten onderzocht en de afmetingen genoteerd. Een volgende klus staat klaar. Hoe krijgen we de plattegrond van drie x drie meter overgebracht op de ondergrond. Wederom zijn er mogelijkheden met computer en printer, maar tegelijkertijd is het een kostbare methode. De MaquetteMakers draaien hun hand er niet voor om. Ambacht staat immers hoog in het vaandel. Tilburg. Stad van makers!

maandag 5 september 2016

Koning Willem II en zijn kazerne. Iconen van Tilburg?

Herinneringen Willem II. Collage ©Jan Stads
Koning Willem II is het icoon van de stad, zo bepaalde de Werkgroep Open Monumentendag Tilburg. Waar Berkel-Enschot beschikt over een Oude Toren en Udenhout een voormalige melkfabriek, heeft Tilburg vele monumentale panden en locaties die een relatie hebben met Willem II.

Regionaal Archief Tilburg is gevestigd in de voormalige lancierskazerne, waarvoor koning Willem II in 1842 de eerste steen legde. Die steen is nog steeds te zien, ingemetseld in de zijgevel van het hoofdgebouw waar in de negentiende eeuw talloze soldaten gevestigd waren. Het was nog altijd onrustig in de stad, tien jaar na de strijd met de Belgen en de Tiendaagse Veldtocht van augustus 1831. Achter het hoofdgebouw van de kazerne bouwde Koning Willem II in een U-vorm een aantal stallen voor de tweehonderd paarden van de soldaten. Tot aan het midden van de negentiende eeuw was Tilburg een garnizoensplaats. Daarna werden er fabrieken in gevestigd: een leerlooierij van firma De Kanter en een wollenstoffenfabriek Van den Bergh. In 1904 bouwde deze een stoomketelgebouw aan de St. Josephstraat en een monumentale schoorsteen, die nog altijd staat te pronken voor het huidige archief. In 1988 kreeg het archief de beschikking over het U-vormige gebouw, samen met een wijkcentrum. Het hoofdgebouw van de voormalige kazerne is momenteel een bedrijvenverzamelgebouw. De lancierskazerne is misschien niet iconisch voor de stad, maar wel de oudst bewaarde cavaleriekazerne van Nederland.

Schilderij koning Willem II.
Collectie Stadsmuseum Tilburg
In hoeverre is koning Willem II zelf dan iconisch te noemen? Tilburg heeft inderdaad vele herinneringen aan de koning zoals het paleis-raadhuis, de gedenknaald, de Willem II-straat en uiteraard de voetbalclub. In de stadscollectie bevinden zich daarnaast een aantal schilderijen, objecten zoals een buste, een miniatuur gedenknaald en een dodenmasker, evenals een aantal penningen en munten. Hoe koning Willem II daarop afgebeeld staat is te zien tijdens Open Monumentendag waarvoor Stadsmuseum Tilburg een eendaagse expositie heeft ingericht. Op zondag 11 september om 12.00 uur zullen Sander Neijnens en Ivo van Leeuwen het Stadsmuseum een pictogram aanbieden uit de reeks TilburgsAns. Van Leeuwen bracht de afbeelding van koning Willem II terug tot de essentie: met bakkenbaarden en ringbaard en een hoge kraag van het generaalsuniform waarmee de koning vrijwel altijd is afgebeeld. Koning Willem II als icoon van de stad Tilburg, zowel letterlijk als figuurlijk.

Buste koning Willem II.
Collectie Stadsmuseum Tilburg
Open Monumentendag, zondag 11 september van 11.00 tot 17.00 uur. Op het hele uur toelichting op de expositie van Stadsmuseum Tilburg. Op elk half uur een uiteenzetting over het gebouw waarin Regionaal Archief Tilburg is gevestigd. Adres: Kazernehof 75, Tilburg.

donderdag 1 september 2016

Collectie VOLT Tilburg: Levenswerk van Jan van Iersel

Jan van Iersel (1936). Let op het briefje in zijn borstzak
VOLT-VOLT-VOLT … Al bijna twintig jaar is Jan van Iersel bezig met de collectie van de voormalige elektronicafabriek van Tilburg. De VOLT was een begrip, gevestigd in de gelijknamige straat, nabij de Broekhovenseweg. In 1999 sloot het bedrijf zijn deuren. Er bleek een VOLT-museum te zijn, waarvan Jan van Iersel het jammer vond als dat zou verdwijnen. Het was een ‘hok’ tegenover de kamer van de directeur. Kwamen er bezoekers, dan werden die meegetroond naar het ‘museum’, waar een overzicht te zien was van alle producten die VOLT had gemaakt, compleet voorzien van begeleidende teksten en datering. ‘Jammer om weg te doen,’ zo was de gedachte van Jan.

De 'langgloeidraadlamp'
Van Iersel kreeg toestemming om het museum leeg te halen. Tijdrovend werk want ieder product moest samen met de omschrijving worden bewaard. Toen Jan er thuis mee kwam aanzetten, opperde vrouwlief het ergens anders onder te brengen in plaats van de eigen zolder daarvoor te gebruiken. Aangezien Tilburg nog geen Stadsmuseum had, ging de collectie voorwerpen en documentatie naar het archief onder leiding van Wim Reijnders. In 1999 werd de opname van de collectie gevierd met een grootse tentoonstelling in de hal van het archief die Jan samenstelde met behulp van enkele oud-collega’s. Deze expositie trok ruim 2.000 bezoekers. De aandacht voor de VOLT was enorm.

Een telweegschaal
Sindsdien is Jan van Iersel een dag in de week te vinden op het archief. In eerste instantie om de collectie voorwerpen te inventariseren die inmiddels niet meer behoren tot de collectie van het archief, maar die van het Stadsmuseum Tilburg. Jan onderscheidde diverse rubrieken: producten, gereedschappen, gebruiksvoorwerpen, kunstwerken en geschenken, prijzen en onderscheidingen, foto’s en documentatie. De collectie Stadsmuseum zit verpakt in zo’n dik veertig dozen. Bijzonder zijn bijvoorbeeld de gedenkborden die de vestiging van Philipsbedrijven in zes provincies verbeelden. Collectie-item 0114, een zogeheten langgloeidraadlamp, bevat een hele lange draad die nodig was om een bepaalde hoeveelheid licht te geven. Het was de laatste lamp voor het tijdperk van de spiraallampen in het jaar 1922.

Naast deze inventarisatie lobbyde Jan voor het behoud van het VOLT-Contact, het personeelsblad van de fabriek. Van Iersel wist dat er in de collectie van Stadsmuseum Tilburg een compleet gebonden serie aanwezig was. Het archief  had her en der verspreid enkele losse bladen. Het voorstel van Jan werd omarmd, namelijk de gebonden serie opnemen in de collectie van het archief, zodat deze te raadplegen is voor onderzoek. De losse nummers van het personeelsblad zijn aangeboden bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Ten aanzien van de collectie Stadsmuseum is de klus van Jan van Iersel geklaard. Alle dozen bevatten een nummer en via de inventarisatie vinden we alles terug. Vooralsnog niet te raadplegen, maar in 2017 brengt Stadsmuseum Tilburg een aantal objecten via de website online.

Emaillen reclamebord van VOLT Tilburg
Van Iersel gaat de komende tijd nog gestaag door bij Regionaal Archief Tilburg. Eens begon hij met oud-collega Hans Hulshoff aan de beschrijving van meer dan 1.000 foto’s. Al gauw kwamen er door enthousiaste reacties van de Tilburgers nog eens 400 bij. Het VOLT-levenswerk van Jan is dus nog altijd niet klaar: ‘Controleren hè, en de namen er bij’. Van Iersel houdt het industrieel erfgoed van de VOLT in ere.

zaterdag 27 augustus 2016

Glas-in-loodraam uit H. Hartkerk Noordhoek Tilburg?

Deze week ontving Stadsmuseum Tilburg deze mail: 'Rond 1976 kregen mijn ouders van huidarts Jo Jansen en vrouw Bieltje (Tilburg of omgeving?) een deel van een kerkraam, dat, zoals zij mij vertelden, kwam van een Tilburgse kerk die gesloopt was. Ik vermoed dat het om de Heilig Hartkerk gaat. Het kerkraam is ingelijst en van verlichting voorzien. Ik wil het niet weggooien, maar ook niet houden? Heeft u wellicht interesse? Ik zou het graag een keer naar Tilburg terugbrengen en geven aan mensen, voor wie het iets betekent.'

 Ervan uitgaande dat het gaat om de H. Hartkerk, heb ik (PR) een oriënterende blik geworpen in de beeldbank van het archief. De H. Hartkerk is die van Marietje Kessels, op de huidige Noordhoekring. De kerk werd ontworpen door Pierre Cuypers. Van wie de kerkramen zijn, is op dit moment bij mij nog niet bekend. Ik zal deze week een kijkje nemen in het archief van de bedoelde kerk. De glas-in-loodramen van de vermeende H. Hartkerk zijn wel goed te bekijken in de beeldbank van het archief.

Zo op het eerste oog dateert de afbeelding echter van de jaren 1920-1930, en niet van rond de eeuwwisseling toen de kerk werd gebouwd. De vraag om herkenning heb ik voorgelegd aan dr. Jos Pouls van de Open Universiteit. Hoogleraar Pouls is gespecialiseerd in kerken en interieurs, vooral uit de periode van het Interbellum. Maar wellicht hoeven we de kennis niet ver te zoeken, en weten de Tilburgers zelf al het verhaal te vertellen.

Stadsmuseum Tilburg krijgt vaker aanbiedingen als deze. Vanwege gebrek aan depotruimte durven we echter niet te veel aan te nemen. Bovendien is onze visie dat een volgepakt depot met collectiestukken die alleen maar bewaard worden en nooit aan het publiek getoond, niet de bedoeling kan zijn van erfgoed. Erfgoed behoort immers tot het collectieve geheugen van de stad en verdient een langer bestaan. Een goed en toegankelijk depot voor de stad Tilburg staat op onze verlanglijst, maar zover is het nog niet.

Wat mij betreft de volgende stappen: uit te zoeken wat het verhaal is achter het glas-in-loodraam. De aanbieder zal ik vragen om nog enkele foto's te maken zodat we het beter kunnen duiden. Vervolgens kan het stadsmuseum het voorwerp documenteren en toevoegen aan de geschiedschrijving van de stad. Als laatste de kwestie van de opslag. In plaats van in een depot is er misschien wel een Tilburger die in zijn of haar openbare gelegenheid dit raam wil plaatsen. Of er is een kunstenaar die het raam verwerkt in een nieuw te maken werk. Voorwaarde is dan wel dat de Tilburger of de maker het verhaal moet blijven vertellen. Op die manier blijft het erfgoed van Tilburg zichtbaar voor de stad.

Wie wil reageren, stuurt een mail of via Facebook.


dinsdag 23 augustus 2016

Gastheer, gastvrouw for one day! Monumentendag Tilburg en Koning Willem II

Collectie Stadsmuseum Tilburg
Voor de Open Monumentendag op zondag 11 september as zoekt Stadsmuseum Tilburg enkele gastheren of -vrouwen just for one day! De Tilburgse Werkgroep Open Monumentendag koos voor Koning Willem II aangezien het landelijke thema iconen en symbolen is.Onze stad heeft veel monumentale herinneringen aan Koning Willem II, zoals de voormalige Lancierskazerne. Daar toont het stadsmuseum op de tweede zondag van september, slechts voor één dag, een aantal collectiestukken die gerelateerd zijn aan de voormalige koning.

Enkele gastheren of -vrouwen aldus gevraagd om het oog te houden op die bijzondere collectiestukken die getoond gaan worden in de studiezaal van het archief: een buste van Willem II, schilderijen, memorabilia en munten of penningen. Kostbaarheden van cultuurhistorische waarde voor niet alleen de stad, maar ook voor Nederland.

Collectie Stadsmuseum Tilburg
In het boek Stedelijke iconen. het ontstaan van beeldbepalende projecten tussen betoog en beton van Wouter Jan Verheul wordt gesproken van 'iconisch kapitaal'. Dat kapitaal kan groot zijn op basis van slechts één enkele beeldbepalend bouwwerk zoals de Eiffeltoren in Parijs of de scheve toren van Pisa. Verheul stelt vervolgens de vraag of alles iconisch kan zijn. Wanneer mensen iets als zodanig benoemen, erop af komen en er aandacht aan besteden als iets wat heel bijzonder is en het alledaagse overstijgt, dan kunnen bouwwerken volgens Verheul inderdaad iconisch zijn.'Stedelijke iconen hebben een ansichtkaartwaarde en functioneren als symbool,' zo stelt Verheul. Ze laten zich gemakkelijk afbeelden en zijn fotogeniek. Vervolgens wordt gesteld dat een icoon gereduceerd moet kunnen worden tot de grootte van een postzegel. Is het beeld dan nog te herkennen, dan heeft het een iconische waarde.
Pictogram TilburgsAns Ivo van Leeuwen

Hoe vaak koning Willem II niet is verbeeld op foto's, schilderijen, prenten, munten, penningen, monumenten, is ontelbaar. De objecten uit de stadscollectie getuigen daarvan. De verbeelding gaat echter nog altijd door, zo blijkt uit onder andere een van de pictogrammen van TilburgsAns: koning Willem II werd geiconiseerd door Ivo van Leeuwen. Te herkennen op postzegelniveau.

Zondag 11 september zal het Stadsmuseum een aantal collectie-items uit het depot halen. Juist voor één dag. Aangezien het museum geen eigen gebouw heeft, en geen personele bezetting met gastheren en gastvrouwen, doen we bij deze een oproep. Voor de mini-expositie over het icoon koning Willem II hebben we enkele gastheren en - vrouwen nodig. Maar voor één dag!

Open Monumentendag
Zondag 11 september van 11.00 tot 17.00 uur
Locatie Kazernehof 75
Aanmelden voor gastheer, gastvrouw





dinsdag 16 augustus 2016

Nieuwe collectie Schraven-Eijsbouts

Tegeltje 50-jarig bestaan Schraven-Eijsbouts. Coll. Stadsmuseum Tilburg
Nieuwe aanwinsten voor Stadsmuseum Tilburg van de firma Schraven-Eijsbouts! Mw. M. Leyten-Schraven verraste ons met enkele collectie-items om het verhaal van de sta toe te lichtend. Schraven-Eijsbouts was namelijk een begrip in Tilburg. Deze meel- en graanhandel had een molen aan de Broekhovenseweg en vestigde zich als eerste aan de Piushaven, zo lezen we in de Tilburg Wiki.

Graanzak. Coll. Stadsmuseum Tilburg
Geschonken werden een tegeltje ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de firma, een graanzak en labels, spaarzegeltjes en een spaarboekje. Op de facebookpagina van Stadsmuseum Tilburg is een album aangemaakt. Niet alleen Stadsmuseum Tilburg beschikt over collectie van Schraven-Eijsbouts, maar ook Regionaal Archief Tilburg, zo blijkt uit de zoekopdracht in de fotodatabank van het archief. Enkele foto's: molen aan de Broekhovensweg, het pand aan de Piushaven en op de foto van de varkensstal zien we een voederzak met het logo SE.

Meer informatie over Schraven-Eijsbouts

RAT 082771
RAT 082768
RAT 16658