dinsdag 16 april 2019

Spoorhistoricus Victor Lansink over NS-plaquettes

Tijdens deze lezing vertelt Victor Lansink over de geschiedenis van de NS-gedenktekens in het algemeen, ontwerp, fabricage, de onthullingen en latere lotgevallen, de Tilburgse gedenktekens in het bijzonder, de personen die op de Tilburgse gedenktekens vermeld staan en verder het spoor tijdens de oorlogsjaren, in het bijzonder het Tilburgse station en de werkplaats.

Op een van de plaquettes staat Adrianus W. van Kuijk. Door dit project in de LocHal is deze naam onderzocht en blijkt het oorlogsslachtoffer van Udenhoutse afkomst te zijn, wat tot nu toe onbekend was. De naam van Van Kuijk wordt toegevoegd aan de lijst met oorlogsslachtoffers in Udenhout.

In de jaren 1947/1948 werden bij 110 Nederlandse stations, werkplaatsen of dienstgebouwen plaquettes onthuld ter nagedachtenis aan oorlogsslachtoffers onder het personeel van de Nederlandse Spoorwegen. Het initiatief hiervoor lag bij de directie van de Nederlandse Spoorwegen die middels “Dienstorder No. 774” van 2 augustus 1945 bekendmaakte dat er op alle stations en in de werkplaatsen waar oorlogsdoden te betreuren waren gedenktekens aangebracht zouden worden “uit eerbied en dankbaarheid ten opzichte van de leden van ons personeel die in de oorlogsdagen en gedurende de bezettingsjaren ten gevolge van oorlogshandelingen of terreur uit ons midden zijn weggenomen”.

Over Victor Lansink
Victor M. Lansink (Doetinchem, 1970) studeerde kunstgeschiedenis te Utrecht en is werkzaam als beheerder van de collectie historisch beeldmateriaal bij Het Utrechts Archief. Daarnaast is hij gespecialiseerd in spoorwegarchitectuur, publiceert hij regelmatig over spoorweggeschiedenis, zoals de Atlas van de Verdwenen Spoorlijnen (2016) en Amsterdam-Utrecht (2018). In 2004-2005 deed Victor onderzoek naar de de gedenktekens van de Nederlandse Spoorwegen en in 2012 naar de infrastructuur op het terrein van de hoofdwerkplaats van NS te Tilburg. Victor is sinds 2004 de webmaster van de website www.railtrash.net met daarop meer dan 200 reportages over opgeheven spoorlijnen in Nederland, België, Duitsland en Frankrijk.

Adrianus W. van Kuijk was tot nu toe
nog niet erkend als een van
de oorlogsslachtoffers in Udenhout.
Aansluitend gaan we met oud NS-medewerkers Jan Wouters en Hans Clijsen in dialoog over de rol van de NS in de oorlog en hun ervaringen rondom de NS-plaquette in de LocHal.

Praktische informatie
Je bent welkom op dinsdag 16 april om 19.30 uur in de Stemmingmakerij (Bibliotheek LocHal). Inloop vanaf 19.00 uur. De toegang tot deze lezing is gratis. Graag vooraf aanmelden via TijdLab@bibliotheekmb.nl.

Deze lezing maakt onderdeel uit van het programma ‘NS-plaquettes en Struikelstenen, Namen om nooit te vergeten’. Dit programma wordt georganiseerd door het TijdLab (Bibliotheek LocHal) in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg, Erfgoed Tilburg, Stadsgidserij Tilburg, Werkgroep Struikelstenen Tilburg en oud NS-medewerkers.

donderdag 11 april 2019

Nieuwe struikelstenen in Tilburg

Op zondag 7 april jongstleden zijn er op drie locaties struikelstenen geplaatst voor Joodse Tilburgers die in de Tweede Wereldoorlog om het leven kwamen. De bijeenkomsten vonden in besloten kring plaats. Er kwamen zelfs familieleden speciaal voor deze gelegenheid naar Tilburg. 

Voor Alexander Gerson, Betje Gerson-de Jonge, Louis van Leeuwen en Alexander (Lex) van Leeuwen zijn stenen gelegd voor hun huis aan de Gasthuisring 47, voorheen Gasthuisstraat 41. Er woonden hier drie generaties: Alexander en zijn vrouw Betje, dochter Henriétte met haar man Louis en hun zoon Lex. Alexander Gerson was voorlopig vrijgesteld van deportatie, evenals zijn schoonzoon Louis die lid was van de Commissie Hulp aan Vertrekkenden van de Joodsche Raad. In maart 1943 doken Alexander Gerson, Henriëtte, Louis en Lex onder bij Sjef van Bebber in
de Korenbloemstraat. Alexander (75 jaar) en Louis (46 jaar) werden vermoord in Auschwitz. De 15-jarige Lex, leerling van de Rijk-hbs Koning Willem II en later van het Joodsch Lyceum in ‘s- Hertogenbosch, overleed na de bevrijding op een onbekende plaats in Midden-Europa. Henriétte overleefde Auschwitz en keerde terug naar Tilburg. Betje Gerson was al in 1941 in Tilburg overleden.

Op Tuinstraat 61 werden twee struikelstenen gelegd voor Henri Gersons en Frida Henriette Gersons-van Emden. Henri Gersons was directeur van N.V. Gersons Textielmaatschappij. Hij was voorzitter van de Joodse Gemeente te Tilburg en lid van de Joodsche Raad. Het echtpaar was daarom tijdelijk vrijgesteld van deportatie. Op 28 september 1943 werd Henri Gersons met overige leden van de Joodsche Raad Tilburg gearresteerd en gedeporteerd naar Westerbork. Hij stierf, 54 jaar oud, in het concentratiekamp Bergen-Belsen. Frida Gersons-van Embden was tot december 1940 bestuurslid van Het Groene Kruis. De bezetter bepaalde dat Joden niet langer ambtenaar mochten zijn of functionaris bij een door de overheid gesubsidieerde instelling of organisatie. In september 1943 werd Frida Henriette evenals haar man gearresteerd en gedeporteerd naar Westerbork. Zij overleed, 48 jaar oud, tijdens de doelloze rit van de zogeheten ‘verloren’ evacuatietrein vanuit Bergen-Belsen op 17 april 1945 in de buurt van Berlijn. 

Bij het huis Waterhoefstraat 63, voorheen Waterhoefstraat 33, zijn vijf struikelstenen gelegd ter herinnering aan Salomon Mozes, Kaatje Mozes-Zilverberg, Roosje Salka Mozes, Martha Mozes en Horst Eichenwald. Het gezin Mozes woonde vanaf 1929 in Tilburg. Daarvoor woonden zij in Amsterdam. In juli 1941 nam de familie Mozes Horst Eichenwald als pleegkind in het gezin op. Het gezin is op 10 april 1943 naar concentratiekamp Vught gedeporteerd. Kaatje Mozes-Zilverberg (45 jaar) werd met haar dochter Roosje Mozes (15 jaar) en pleegkind Horst Eichenwald (10 jaar) op 7 juni 1943 met het zogenoemde kindertransport van Vught, via Westerbork naar Sobibor getransporteerd en daar vermoord. Ook vader Salomon (1943) werd daar een maand later om het leven gebracht. Dochter Martha (toen 18 jaar) bleef in Kamp Vught. Zij werkte er voor Philips. Later zou ze via Auschwitz in Breslau belanden, waar ze voor Telefunken werkte. Na veel omzwervingen kwam ze uiteindelijk in Zweden terecht en overleefde de oorlog. Ze keerde in 1946 naar Nederland terug. De naam van Salomon Mozes staat ook op de NS-plaquette die onlangs in de LocHal werd onthuld. Mozes was verbandmeester bij Den Atelier.  

In Tilburg liggen nu 39 struikelstenen. Deze zijn in de periode tussen 2010 en 2019 geplaatst. Er is een wandelroute langs de struikelstenen. Download daarvoor via Google Play de app ‘Struikelstenen in Tilburg’. In het TijdLab / LocHal is een expositie te zien over de struikelstenen. Stadsgidserij Tilburg biedt begeleide wandeltochten aan. Kijk voor meer informatie op www.erfgoedtilburg.nl

vrijdag 29 maart 2019

Kom naar De Gouden Jaozeetie tijdens de Museumweek



Goud van Tilburg? Jaozeetie!


Stadsmuseum Tilburg en De Jaozeetie presenteren in de Museumweek een goud glimmende verzameling van objecten uit Tilburg. Heeft Tilburg dan echt goud? We horen het je denken. Laat je verrassen en breng tijdens de Museumweek een bezoek aan De Gouden Jaozeetie aan het NS-Plein 16 in Tilburg. Denk aan de gouden dienstpet voor de medewerker van het Sportpark Tilburg, een bloemenvaas gemaakt van een granaathuls uit de Tweede Wereldoorlog, een gouden plak voor de Tilburg Ten Miles, goudkleurige honing en een eerste gouden steek voor Prinses Carnaval. Vroeger liepen Tilburgse mannen rond met een kruikje urine, nu stroomt er met goud bekroond water uit de Tilburgse kranen! Het blinkt je tegemoet in NS-Plein 16, te bezoeken van 9 tot en met 14 april.

De Jaozeetie is voor de derde keer te zien. Na het grote succes tijdens de Tilburgse kermis van 2018, en op het Stadsbalkon in de LocHal, keert de Jaozeetie terug naar NS-Plein 16. Het thema van de Museumweek, ‘Ons echte goud’, inspireerde Stadsmuseum Tilburg tot een Gouden Jaozeetie. De stadscollectie werd onder de loep genomen op zoek naar gouden objecten. Omdat het over unieke museumstukken gaat is een deel als origineel te zien en een deel als afbeelding. Bezoekers maken kennis met opzienbarende feiten met een gouden randje uit de Tilburgse verre en nabije geschiedenis. De objecten en de verhalen zijn bijzonder en verrassend, een verzameling die verbaast en ontroert, maar die ook zeker bij velen een lach zal veroorzaken. De jongere bezoekers kunnen hun kennis testen met een speurtocht, ze kunnen opzoek naar gouden eieren én er is een tekenhoek met kleurplaten.
Naast de prachtige banieren met boeiende (grappige) teksten over goud van Tilburg, duiken we met omringende vitrines in het echte verhaal over goud. Wat is goud precies, waar komt het vandaan en wat gekkengoud? Van vrijdag tot en met zondag is edelsmid Lizz Frijters in de expo bezig aan een nieuw Tilburgs sieraad.

Wat we onder andere tegen gaan komen is een gouden kazuifel, door de Tilburgse Firma Janssen & Co. vervaardigd in opdracht van de katholieke kerk. Goud staat voor zuiverheid, macht, duurzaamheid en vertrouwen. In de jaren 1910-1915 was het echter de gewoonte dat deze priesterkleding ook gedragen werd op feestjes van de elitaire bevolking. Vooral de vrouwen van textielfabrikanten vertoonden zich graag in de kimono-achtige gewaden. Ze waren geïnspireerd door het Ballets Russes van Sergej Diaghilev en de couturier Paul Poiret. 



Kom voor meer van deze gouden verhalen naar De Gouden Jaozeetie! 


Museumweek

NS-Plein 16 in Tilburg  

Van 9 t/m 12 april 2019 van 13.00 tot 17.00 uur

Op 13 en 14 april van 11.00 tot 17.00 uur

dinsdag 26 maart 2019

NS-Plaquettes en Struikelstenen. Namen om nooit te vergeten

De reizende expositie 'Struikelstenen - Herdenken en sociale sculptuur'
Als opmaat tot de Nationale Herdenking (4 en 5 mei) is vanaf 4 april tot en met 6 mei 2019 in het TijdLab/LocHal de kleine expositie ‘Struikelstenen – herdenken en sociale sculptuur’ te bezoeken. Deze was eerder te zien in Berlijn, Den Haag, Zwolle, Hilversum en Amsterdam. Struikelstenen zijn persoonlijke gedenkstenen die herinneren aan de joodse slachtoffers die tijdens de Holocaust werden vermoord. Hun namen zijn gegrift in kleine messing plaatjes die in het straatplaveisel worden aangebracht. De Duitse kunstenaar Günter Demnig heeft in twintig jaar ruim 70.000 van deze koperkleurige steentjes gelegd, verspreid over 24 landen. Om
de naam erop te kunnen lezen, moet je buigen voor het slachtoffer (Stolpern betekent struikelen).

Het herdenken van oorlogsslachtoffers en het vereeuwigen van de namen in koper is gebaseerd op een oudere traditie. Zo zijn er op meer dan honderd stations in Nederland plaquettes aangebracht. Direct na de Tweede Wereldoorlog besloot de directie van de NS alle omgekomen personeelsleden te herdenken met identieke gedenkplaten. In Tilburg zijn er twee plaquettes van de NS. Op de ene plaat, in de wachtruimte van het station, staat één naam vermeld. De tweede plaat, met de herinnering aan zes oud-medewerkers, hangt sinds kort bij de ingang van de Bibliotheek LocHal. Naast deze NS-plaquettes zijn er in de afgelopen jaren 38 struikelstenen geplaatst in Tilburg. Op 7 april 2019 worden er nieuwe struikelstenen gelegd in de Waterhoefstraat, de Gasthuisring en in de Tuinstraat. Een van de namen is Salomon Mozes, die met zijn vrouw, twee dochters Roosje en Martha en de uit Duitsland gevluchte Horst Eichenwald tijdens de oorlog werd gearresteerd en naar Sobibór en Auschwitz werd gedeporteerd. Salomon Mozes staat ook vermeld op de NS-plaquette waar hij werkte als verbandmeester in Den Atelier.

Herinneringswand in het TijdLab
Door onder andere struikelstenen en gedenkplaquettes zijn de namen van de personen die niet vergeten mogen worden vereeuwigd. Vaak illustreren gedenkplekken de grotere verhalen uit de geschiedenis. In het TijdLab mogen de kleinere verhalen worden verteld. Bezoekers krijgen de gelegenheid om namen vast te leggen van alle dierbare overledenen. De namen krijgen een plek op een tijdelijke herinneringswand in het TijdLab.
Plaquette voor 'stationspersoneel'
in wachtruimte van station Tilburg

Films, lezingen en stadswandelingen
Bij de tentoonstelling in het TijdLab zijn twee films te bekijken: ‘Hier was Bertram’, een film van Carine van Vugt en Jeroen Neus en ‘Een steen voor een leven’, een film van Kruispunt (KRO/NCRV). Deze draaien doorlopend.
Op 4 april geeft Arnoud-Jan Bijsterveld een lezing over de dramatische geschiedenis van een Joodse familie en een zoon die is vermoord in Auschwitz. In zijn lezing doet hij verslag van zijn zoektocht naar Bertram Polak (1918-1942) en zijn nabestaanden.
Op 16 april is er een lezing door Victor Lansink over de NS-plaquettes in Nederland met aansluitend een dialoog met oud NS-medewerkers Jan Wouters en Hans Clijsen. Lansink is werkzaam als beheerder van de collectie historisch beeldmateriaal bij het Utrechts Archief en kenner van de spoorweggeschiedenis. Met Wouters en Clijsen praat hij over de rol van de NS in de oorlog en hun ervaringen rondom de NS-plaquette in de LocHal. Voor de lezingen ben je welkom om 19.30 uur. Inloop vanaf 19.00 uur. De toegang tot deze lezingen is gratis. Graag vooraf aanmelden via TijdLab@bibliotheekmb.nl. 

Struikelsteen Salomon Maurits Moerel
Tuinstraat Tilburg
Op 6 april, 13 april, 20 april en 4 mei zijn er wandelingen van de Stadsgidserij waarin wordt stilgestaan bij de struikelstenen in Tilburg en worden de verhalen van deze bijzondere herdenkingsplaatsen gedeeld. Ook wordt er stilgestaan bij oorlogsmonumenten in Tilburg. De wandelingen starten om 14.00 uur in het TijdLab (Bibliotheek LocHal) en eindigen in de Herdenkingstuin. Aanmelden bij Stadsgidserij Tilburg. Zie agenda.

Deze expositie maakt onderdeel uit van het programma ‘NS-plaquettes en Struikelstenen, Namen om nooit te vergeten’. Dit programma wordt georganiseerd door het TijdLab (Bibliotheek LocHal) in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg, Erfgoed Tilburg, Stadsgidserij Tilburg, Werkgroep Struikelstenen Tilburg en oud NS-medewerkers.

dinsdag 19 maart 2019

Tilburgse Van Spaendoncks naar Den Bosch


'De geur van succes. Gerard & Cornelis van Spaendonck, bloemschilders in Parijs', dat is de titel van de tentoonstelling die het Noordbrabants Museum te Den Bosch organiseert. Van Stadsmuseum Tilburg zijn er collectie-items in bruikleen gegeven voor de tentoonstelling.

Al enige tijd geleden bezochten de conservatoren de depots van Stadsmuseum Tilburg. Het beschikt over een vijftal 'stippelgravures' van Gerard van Spaendonck. Voorts bevindt zich in de collectie een schilderij waarop een broer van Gerard en Cornelis is afgebeeld, namelijk van Jan Anthonie Sebastiaan. Dit portret werd niet door de bloemschilders vervaardigd, maar door Adriaan de Lelie. Om de tijdgeest van de gebroeders Van Spaendonck weer te geven gaf Stadsmuseum Tilburg de afbeelding van de volmolen aan de Leij (1799) en een afbeelding van de Markt (1742) in bruikleen.

De genoemde werken zijn voordat ze naar Den Bosch gingen, onderzocht en schoongemaakt door Atelier Verbiest. Zo werd de aquarel van de volmolen schoongemaakt en de lijst gerestaureerd. Het oude glas is gehandhaafd. Het schilderij van Jan van Spaendonck werd zorgvuldig schoongemaakt door Diede Verbiest en van een lijst voorzien. Ook de kleine, maar fraaie aquarel van Jan de Beijer werd nagelopen op oneffenheden.


De objecten zijn zojuist opgehaald door een conservator van het Noordbrabants Museum en professioneel verpakt en vervoerd door het Eindhovense bedrijf Lijn 66. Als Tilburgse instelling zijn we uiteraard trots op deze bruiklenen. Op vrijdag 26 april is de tentoonstelling voor het publiek geopend en 25 augustus is de laatste dag van de expositie. Stadsmuseum Tilburg gaat vier excursies organiseren waarbij we gezamenlijk vanuit Tilburg naar Den Bosch gaan om aldaar een rondleiding te krijgen.

Houd onze website en sociale media in de gaten om je op tijd op te geven!

vrijdag 15 maart 2019

NS-plaquettes en Struikelstenen, Namen om nooit te vergeten

Als opmaat tot de Nationale Herdenking (4 en 5 mei) is vanaf 4 april tot en met 6 mei 2019 in het TijdLab/LocHal de kleine expositie ‘Struikelstenen – herdenken en sociale sculptuur’ te bezoeken. Deze was eerder te zien in Berlijn, Den Haag, Zwolle, Hilversum en Amsterdam. Struikelstenen zijn persoonlijke gedenkstenen die herinneren aan de joodse slachtoffers die tijdens de Holocaust werden vermoord. Hun namen zijn gegrift in kleine koperen plaatjes die in het straatplaveisel worden aangebracht.

Stolpersteine
De Duitse kunstenaar Günter Demnig heeft in twintig jaar ruim 70.000 van deze koperkleurige steentjes gelegd, verspreid over 24 landen. Om de naam erop te kunnen lezen, moet je buigen voor het slachtoffer (Stolpern betekent struikelen). Het herdenken van oorlogsslachtoffers en het vereeuwigen van de namen in koper is gebaseerd op een oudere traditie. Zo zijn er op meer dan honderd stations in Nederland plaquettes aangebracht. Direct na de Tweede Wereldoorlog besloot de directie van de NS alle omgekomen personeelsleden te herdenken met identieke gedenkplaten.

NS-plaquettes 
In Tilburg zijn er twee plaquettes van de NS. Op de ene plaat, in de wachtruimte van het station, staat één naam vermeld. De tweede plaat, met de herinnering aan zes oud-medewerkers, hangt sinds kort bij de ingang van de Bibliotheek LocHal. Naast deze NS-plaquettes zijn er in de afgelopen jaren 38 struikelstenen geplaatst in Tilburg. Op 7 april 2019 worden er nieuwe struikelstenen gelegd in de Waterhoefstraat, de Gasthuisring en in de Tuinstraat. Een van de namen is Salomon Mozes, die met zijn vrouw, twee dochters Roosje en Martha en de uit Duitsland gevluchte Horst Eichenwald tijdens de oorlog werd gearresteerd en naar Sobibór en Auschwitz werd gedeporteerd. Salomon Mozes staat ook vermeld op de NS-plaquette waar hij werkte als verbandmeester in Den Atelier.

Herinneringswand in het TijdLab
Door onder andere struikelstenen en gedenkplaquettes zijn de namen van de personen die niet vergeten mogen worden vereeuwigd. Vaak illustreren gedenkplekken de grotere verhalen uit de geschiedenis. In het TijdLab mogen de kleinere verhalen worden verteld. Bezoekers krijgen de gelegenheid om namen vast te leggen van alle dierbare overledenen. De namen krijgen een plek op een tijdelijke herinneringswand in het TijdLab.

Films, lezingen en stadswandelingen
Bij de tentoonstelling in het TijdLab zijn twee films te bekijken: ‘Hier was Bertram’, een film van Carine van Vugt en Jeroen Neus en ‘Een steen voor een leven’, een film van Kruispunt (KRO/NCRV). Deze draaien doorlopend.  Op 4 april geeft Arnoud-Jan Bijsterveld een lezing over de dramatische geschiedenis van een Joodse familie en een zoon die is vermoord in Auschwitz. In zijn lezing doet hij verslag van zijn zoektocht naar Bertram Polak (1918-1942) en zijn nabestaanden. Op 16 april is er een lezing door Victor Lansink over de NS-plaquettes in Nederland met aansluitend een dialoog met oud NS-medewerkers Jan Wouters en Hans Clijsen. Lansink is werkzaam als beheerder van de collectie historisch beeldmateriaal bij het Utrechts Archief en kenner van de spoorweggeschiedenis. Met Wouters en Clijsen praat hij over de rol van de NS in de oorlog en hun ervaringen rondom de NS-plaquette in de LocHal. Voor de lezingen ben je welkom om 19.30 uur. Inloop vanaf 19.00 uur. De toegang tot deze lezingen is gratis. Graag vooraf aanmelden via TijdLab@bibliotheekmb.nl.

Op 6 april, 13 april, 20 april en 4 mei zijn er wandelingen van de Stadsgidserij waarin wordt stilgestaan bij de struikelstenen in Tilburg en worden de verhalen van deze bijzondere herdenkingsplaatsen gedeeld. Ook wordt er stilgestaan bij oorlogsmonumenten in Tilburg. De wandelingen starten om 14.00 uur in het TijdLab (Bibliotheek LocHal) en eindigen in de Herdenkingstuin. Kijk voor informatie op de website van Stadsgidserij Tilburg.

Dit programma ‘NS-plaquettes en Struikelstenen, Namen om nooit te vergeten’ wordt georganiseerd door het TijdLab (Bibliotheek LocHal) in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg, Erfgoed Tilburg, Stadsgidserij Tilburg, Werkgroep Struikelstenen Tilburg en oud NS-medewerkers.

woensdag 13 maart 2019

Stadsmuseum Tilburg heeft een nieuw logo



Stadsmuseum Tilburg presenteert met trots het nieuwe logo. Dit bestaat uit letters die zelf niet te zien zijn, maar waarvan alleen de schaduw te zien is. Dit past bij het museum, dat er wel is, maar niet in een museumgebouw.
Het museum voert projecten uit in de stad, die steeds tijdelijk te zien zijn voor het publiek, net als een schaduw die tijdelijk zichtbaar is. Na de afronding van een project is er alleen nog een digitale weerslag op de website van Stadsmuseum Tilburg te vinden. Het museum heeft een collectie, die niet te bezoeken is, maar af en toe tijdelijk ‘uit de schaduw’ treedt.

Sander Neijnens en Ivo van Leeuwen van de bekende letter TilburgsAns maakten het ontwerp en kwamen met het idee van de schaduw. Het museum werkt vaker met ze samen. De kleur petrol van het nieuwe logo verwijst licht naar het verleden van de stad met de industriële uitstraling.

Stadsmuseum Tilburg is druk doende om de twee bestaande websites www.stadsmuseumtilburg.nl en www.geheugenvantilburg.nl in een nieuw jasje te gieten. Ook deze sites veranderen binnenkort mee met het nieuwe logo en een nieuwe vormgeving.

De medewerkers van Stadsmuseum Tilburg zijn benieuwd wat je mening is over het logo. Laat het ons weten op de facebook-pagina van het stadsmuseum.