vrijdag 2 december 2016

Groepsfoto's in de Tilburgse textiel

Tilburg en textiel. Tilburg en werkers in de textiel. Tilburg en onderzoekers naar de textiel. 

In de voorbije twee eeuwen zijn er regelmatig groepsfoto's gemaakt van arbeiders, mannen en vrouwen, en fabrikanten in de textiel. Op ons netvlies blijven vooral de laat-negentiende-eeuwse groepsfoto's bij zoals die van de fabriek van Chrisje Mommers in de Goirkestraat en de foto's van Diepen op het Korvel. Oude fabrieken, oude foto's.

Gisteren sloot Regionaal Archief Tilburg een onderzoeksproject af. Er was een groep geformeerd uit betrokken mannen en vrouwen, die vrijwel allen uit Tilburg afkomstig waren. Enkelen van hen hadden relaties in de Tilburgse textielindustrie zoals Peter van Meer die onder andere onderzoek deed naar de firma  F. van Meer, fabricage van brei-artikelen. Of inmiddels Rotterdammer George Eras die Eras & Zn.  nader onderzocht.

De textielarbeiders hoorden bij de textielfabriek waar ze werkten. Ze waren van 'D'n Enneking' of van 'AaBe', alsof ze bij een familie hoorden. De deelnemers aan het project 'Twee eeuwen Tilburgse textielfabrieken' waren evenzo een hechte groep. Na meer dan een jaar lang hard werken is het project beëindigd. Regionaal Archief Tilburg kan weer een groepsfoto toevoegen aan de werkers in de textiel.

woensdag 23 november 2016

'Onze stad Tilburg' op serviesgoed en tafelgerei

'Dat is van ons', en 'dat hoort bij Tilburg'. Het zijn aspecten van identiteitsbesef volgens de wetenschapper Willem Frijhoff. Verbeeldingen van de stad, of herkenbare afbeeldingen op voorwerpen; ze helpen ons om de stedelijke identiteit te verwoorden.

Afgelopen zaterdag riep Stadsmuseum Tilburg op om tafelgerei en serviesgoed mee te brengen in het kader van de publieksactiviteit 'Aan tafel!'. Er waren meerdere Tilburgers die de servieskast indoken en hun erfstuk, of verjaardagscadeau meebrachten naar het archief. Er was zelfs iemand die niet afkomstig is uit onze stad, maar uit Dongen, via Marktplaats een Tilburgs glas op de kop tikte en bij Xenos een mok ging kopen. Over betrokkenheid bij de stad gesproken!
De Tilburgse fotograaf Jan van Oevelen maakte professionele opnamen van de voorwerpen. Wat kwam er zoal voorbij? Een kop en schotel van de CTM, de Coöperatie Tilburgse Melkinrichting, ofwel de Tilburgse Melkfabriek, een glas van biljartvereniging Intiem dat een koperen jubileum vierde in 1963, een theelepeltje van de Tilburg Zoo (Bredaseweg), theelepeltje van de Internationale Tentoonstelling 1934, drinkglazen St. Pieterzangertjes, Gilde 't Groeseind 12,5 jaar, Harmonie Orpheus 100 jaar 1864-1964, Drumband Groeseind, Café Formannoy, Isumu's Vreugd door Tilburgse jeugd; fles 'Dègge bedankt zèèt dè witte wèèn'; Peerkes Nat; Mok Etenstijd; broodzak van 'De bakker op de hoek'; een receptenboek van mw. M. Swagemakers-Janssens met recepten op een rouwkaart van Eugène Swagemakers en een huwelijksaankondiging van een dochter van Blomjous; stokvis-recepten van L. Eijgenraam v/h De Bont-Hendriks; een koektrommel met Peerke, Willem II, wollen dekens, de kruikenzeiker en de T; borrelglaasjes met wederom de kruikenzeiker en standbeeld Willem II en het Paleis-Raadhuis; theelepeltje met Paleis-Raadhuis; theelepeltje Kruikenzeiker; mok met Heuvelse kerk, standbeeld koning Willem II, Paleis-Raadhuis, jawel weer de kruikenzeiker en hé nieuw: Westpoint; een drinkglas La Trappe Tilburg; bierglaasjes van de kanonbal Jan Pijnenburg bij RKTWC; een theelepeltje van Henri Vermeer, juwelier in de Heuvelstraat;  een koektrommel met alweer het Paleis-Raadhuis, de Rijks-HBS, het Wilhelminapark en het interieur van een textielfabriek; een bestekset van Swagemakers-Bogaerts; kop en schotels met gemeentewapen Tilburg en eenn bordje van hotel P. Smulders.

Herkenbaar zijn alle afbeeldingen op de voorwerpen. We kennen de genoemde verenigingen, bedrijven die 'horen bij onze stad'. Jubilea van verenigingen worden gememoreerd met glazen of theelepeltjes. Interessant is te zien hoe de stad Tilburg steeds wordt verbeeld. Het Paleis-Raadhuis, het standbeeld van Willem II en de kruikenzeiker scoren hoog. Zijn dat onze stadsiconen waarmee we onze woonplaats verbeelden? Interessant om daar eens onderzoek naar te doen. Welke afbeeldingen worden in welke periode gebruikt om de stad te verbeelden?

De voorwerpen zijn te zien in een digitaal fotoalbum op Facebook Stadsmuseum Tilburg. Mochten er Tilburgers geïnspireerd zijn geraakt om nog eens in de porseleinkast te kijken, dan zijn die van harte welkom om het object toe te voegen aan het album van de stad. Stuur een mail.



vrijdag 18 november 2016

Brabant Bekoort! 140 jaar Tilburgs Mannenkoor Sint Caecilia

Briefhoofd. Collectie Regionaal Archief Tilburg
Het bloeiende muziek(verenigings)leven van Tilburg draagt bij aan de identiteitsontwikkeling van de stad. Al vanaf de achttiende eeuw is er sprake van een opkomend muziekleven. In eerste instantie voor de meer chique tak van Tilburg, waarbij onder andere de Tilburgse Jan de Knikker de leden voorzag van instrumenten. In de loop van de negentiende eeuw werden er meerdere gezelschappen opgericht, zoals de Philharmonie, de Nieuwe (Koninklijke) Harmonie en Souvenir des Montagnards. Later volgden L’Écho des Montagnes, Orpheus en in 1877 Sint Caecilia. Het was de eerste muziekvereniging met -in de naamgeving- een verwijzing naar het Rooms-Katholicisme.

Het momenteel geheten Koninklijk Tilburgs Mannenkoor SintCaecilia werd opgericht als onderdeel van de Zouaven-broederschap ‘Fidei et Virtuti’. Tot op de dag van vandaag is het een bloeiende vereniging met ruim 85 zangers en nog altijd stevig verankerd in de Tilburgse samenleving. Naar aanleiding van het 140-jarig bestaan van KTM Sint Caecilia in 2017, verschijnt voorafgaand aan het jubileumjaar, een prachtig boek 'Brabant bekoort', geschreven door historicus Sander van Bladel.

Behalve over Sint Caecilia gaat dit rijk geïllustreerde boek over de ontwikkeling van het muziekleven in Tilburg, Eindhoven en Helmond vanaf halverwege de negentiende eeuw, tegen de achtergrond van de maatschappelijke ontwikkelingen. Na 1850 werden er in Noord-Brabant veel koren, harmonieën en fanfares opgericht. Tussen 1860 en 1870 besloten duizenden katholieke jonge mannen naar Rome te vertrekken om als vrijwilliger te strijden voor het behoud van de kerkelijke staat. Wat deed enkele van deze ‘Zouaven’ besluiten om na terugkeer in Tilburg een mannenkoor op te richten?

Voorts bevat het jubileumboek een hoofdstuk over de Tilburger Louis van der Sande die in 1904 lid werd van Caecilia, zich ontwikkelde tot operazanger en in de periode 1920-1935 successen boekte aan de Berlijnse Hofopera. Tijdens de Duitse bezetting was het even stil rond het Tilburgse koor, dat weigerde zich aan te sluiten bij de ‘Reichskulturkammer’.

In die 140 jaar ‘versleet’ Caecilia zestien dirigenten. De eerste was Willem Reijniers, een landelijk bekend componist en in Tilburg maar liefst dertig jaar ‘op de bok’. Sommigen bleven slechts een paar jaar zoals Gerard Schellekens, die we ook kennen als pianoleraar van Marietje Kessels.

1950 Excursie Mannenkoor St. Caecilia. Collectie Regionaal Archief Tilburg
Naast deze culturele biografie van de jubilerende vereniging, bevat het jubileumboek ook verhalen van leden die al decennia lang zingen bij Sint Caecilia. Deze herinneringen getuigen van de onderlinge warme band. Recent werd het verenigingsarchief uitgebreid geïnventariseerd, waardoor tot nu toe onderbelichte momenten voor het voetlicht konden worden gebracht. Zondag 20 november wordt het boek uitgereikt aan burgemeester P. Noordanus. 

Meer informatie en bestellen boek

dinsdag 15 november 2016

Waar is het Tilburgs serviesgoed en tafelgerei?

Foto: Marloes Coppes
Drink- en eetcultuur staan centraal op zaterdag 19 november tijdens een publieksdag van Stadsmuseum Tilburg en Regionaal Archief Tilburg. Tijdens het evenement Aan tafel! is er een proeverij van gerechten uit oude receptenboekjes, klaargemaakt door verschillende (amateur-)koks en kun je je Tilburgse tafelzilver en serviesgoed professioneel laten fotograferen. Ook luister je naar lezingen van Guus Teurlings van 63° kookboekenwinkel en kun je jouw herinneringen aan dat ene specifieke Tilburgse gerecht kwijt. Aan tafel! is te bezoeken van 13.00 tot 17.00 uur.

Serviesgoed en tafelgerei uit Tilburg
Tilburgs serviesgoed is schaars vertegenwoordigd in de collectie van Stadsmuseum Tilburg. Waar zijn de koektrommels met Peerke Donders, herdenkingsschalen van een vereniging die 100 jaar bestaat, mokken met de kruikenzeiker? Stadsmuseum Tilburg is nieuwsgierig naar wat er zoal is. Het museum nodigt Tilburgers uit om te komen met hun serviesgoed, glaswerk, bestek, koektrommels, dienbladen en overig tafelgerei dat een zichtbare link heeft met Tilburg of van Tilburgse makelij is. Producten uit de Tilburgse vormenfabriek (vormen voor chocolade en snoepgoed) passen hier ook in. Oud of nieuw, alles is welkom.
Koektrommel Paleis-Raadhuis

Jan van Oevelen fotografeert op 19 november al deze objecten op museale manier en noteert de eigenaar. De objecten zelf worden niet aan de collectie toegevoegd, de eigenaar neemt ze weer mee. De foto’s vormen aan het eind van de dag een verzameling die openbaar gedeeld wordt, en waar de eigenaar zelf eventuele gegevens bij kan plaatsen.

Proeverij
In de collectie van Regionaal Archief Tilburg duiken af en toe receptenboekjes op uit voorbije eeuwen. Onwillekeurig rijst dan de vraag: hoe smaken die gerechten? Om dat uit te zoeken ging het archief op zoek naar culinaire durfallen die niet terugdeinzen om een onbekend recept uit te proberen. Op 19 november proef je wat deze ‘retro-koks’ gemaakt hebben. Van je favoriete gerechten neem je de recepten mee naar huis. De recepten komen uit het register van een pastoorsmeid (Diessen, begin twintigste eeuw), brochures van Calvé Delft en Buisman, het receptenboekje uit de 19e eeuw van herbergierster Maria Donders van Vliet en een brochure uit 1914, ‘Goedkope en voedzame maaltijden’. 

Lezingen
Guus Teurlings van 63° kookboekenwinkel geeft om 14.00 en 16.00 uur een lezing over de culinaire geschiedenis van Brabant. Deze kookboekenspecialist kan vol vuur vertellen over de gerechten die in de afgelopen eeuwen werden gegeten. Hij neemt enkele kookboeken mee die gericht zijn op gerechten uit vervlogen tijden. Vanuit de nieuwsgierigheid naar Tilburgse recepten wordt de publieksdag Aan tafel! ook aangegrepen om herinneringen aan oude recepten te ‘vangen’.
Aan tafel! is gratis te bezoeken in het gebouw van Regionaal Archief Tilburg, Kazernehof 75 in Tilburg, van 13.00 tot 17.00 uur.

woensdag 9 november 2016

Lezing Tilburg en textiel in de jaren ‘50


TextielLab 21e eeuw
De Bibliotheek Tilburg Centrum organiseert in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg op donderdag 17 november om 19.30 uur een lezing over Tilburg en textiel in de jaren ’50. Deze lezing wordt verzorgd door Ton Wagemakers, oud-directeur van het TextielMuseum. U dient van te voren een plaats te reserveren bij de Bibliotheek Tilburg Centrum.

Spoelerij 20e eeuw
Inwoners van Tilburg bouwen in de Bibliotheek Tilburg Centrum gezamenlijk aan een maquette van de stad zoals die eruit zag in de jaren ’50 van de vorige eeuw. Daarbij is ook aandacht voor de textielindustrie. Maar hoe moeten we de lange jaren vijftig , zeg 1947 -1961, typeren? Gaat het in deze periode goed met de stad en de textiel of was de opening van een TextielMuseum in 1958 een teken aan de wand?  Is het ‘Cees de sloper’, die ons mooie Tilburg heeft vernield of gered? De lezing van Ton Wagemakers staat bol van vragen, vraagtekens, verklaringen en verhalen.
Ronald Peeters, Ton Wagemakers
De lezing van Wagemakers is gebaseerd op het boek Tilburgse textiel in beeld.  Dit boek is een coproductie van Ronald Peeters, oud-hoofd van het Stadsmuseum Tilburg en Ton Wagemakers, oud-directeur van het TextielMuseum en verschijnt op 19 november a.s. In het boek is de kennis van Ronald Peeters over de beelden van Tilburg en van Ton Wagemakers over de Tilburgse textiel op een unieke wijze gebundeld. Na de lezing is er gelegenheid het boek (gesigneerd door de auteurs) aan te schaffen en kan de Tilburg Maquette worden bezocht waar Stadsmuseum Tilburg aanwezig is om vragen te beantwoorden.

De lezing vindt plaats op 17 november van 19.30 tot 21.00 uur in de Theaterzaal van de Bibliotheek Tilburg Centrum. Vanaf 19.00 uur staat een kopje koffie/thee klaar. De lezing is gratis voor leden van de Bibliotheek. Niet-leden betalen 3 euro p.p. Reserveren kan telefonisch via 013-4648513, per mail via ticketsbtc@bibliotheekmb.nl of persoonlijk bij de informatiebalie van de Bibliotheek Tilburg Centrum.

vrijdag 21 oktober 2016

Indische buurten #Tilburg

Website Indische buurten
Al eerder schreven we op de website van Regionaal Archief Tilburg over het project 'Indische buurten', de naam van een publicatie die medio 2017 zal verschijnen. Het is een landelijk project op initiatief van de geograaf Dick Rozing. Hij schreef heemkundekringen en archieven aan met de vraag of de stad wilde deelnemen aan het beschrijven van Indische buurten. Voor Tilburg nam Petra Robben die beschrijving voor haar rekening. Ter voorbereiding op de publicatie is een website aangemaakt, evenals een facebookpagina. Op beide sites is Tilburg al goed vertegenwoordigd met tekst en foto's.

In Tilburg zijn volgens de door Rozing vastgestelde definitie drie Indische buurten: de buurt van de West-Indische eilanden, zoals de (voormalige) Curaçaobuurt met namen als Surinamestraat en Antillenplein. De tweede is de Indische buurt, met daarin onder andere Bataviastraat, Floresstraat en Insulindeplein. Als derde zijn er in de wijk Armhoefse Akkers straatnamen die verwijzen naar Oost-Indische gouverneurs-generaal als J.P. Coenstraat en Van Heutszstraat.
Foto Dick Rozing 2016

In het hoofdstuk over Tilburg worden de Curaçaobuurt, de Indische buurt en de Armhoefse Akkers met elkaar vergeleken? In hoeverre zijn er overeenkomsten en wat zijn de verschillen? Is de Tilburgse straatnaamgeving te relateren aan het type huizen of bewoners, of is die geheel willekeurig? Naast Tilburg deden er nog 54 andere gemeenten mee. De oudste straatnamen die verwijzen naar Nederlands-Indië bevinden zich in Den Haag en dateren van 1869. De meeste namen werden tussen 1900 en 1930 aan de straten toegekend. Maar ook nog na de Tweede Wereldoorlog kozen straatnaamcommissies voor namen als Curaçaostraat, Bataviastraat of Daendelsstraat.
Collectie Regionaal Archief Tilburg


Het koloniale verleden van Nederland speelt echter ook in deze kwestie een rol. Zo wil de politieke partij DENK dat de straatnamen in Nederland op de schop gaan. Zij stellen dat straatnamen die verwijzen naar het koloniaal verleden een andere naam moeten krijgen, zoals bijvoorbeeld de Coentunnel en Piet Heintunnel.Ook in Tilburg was er een enkeling die de namen van de voormalige gouverneurs-generaal ter discussie stelde. In het boek 'Armhoefse Akkers', daterend van de jaren 1990, wordt gesteld: 'J.P. Coen, Jan Maurits van Nassau, Daendels, Van Heutsz …Ze verdienen geen straatnamen, alleen een kritische herinnering.'

vrijdag 14 oktober 2016

Jeruzalem, de Gruyter en melkdoppen voor de missie. De jaren 1950 door Gerard Otten

Donderdagavond 13 oktober 2016. Volle bak in de theaterzaal van de Bibliotheek Tilburg Centrum. Stadsgids en Tilburgverteller Gerard Otten belooft een 'belevenis' met zijn verhaal over de jaren 1950, 1960 en 1970: 'De woorden presentatie en lezing moeten we vanavond maar vergeten.' Spruitjeslucht, de wederopbouw kenmerken volgens Otten de vijftiger jaren, die door het eerste liedje worden geïllustreerd: 'Toen was geluk heel gewoon'.

Volgens Otten was de invloed van de kerk enorm. Op de voetbalclub, op school. 'Je kwam ze overal tegen'. Otten doelt op de talloze fraters en nonnen die de stad bevolkten. Zo was er een missieclub en een missiemuseum met 'een kalere frater die vertelde wat er in verre oorden gebeurde'. Als Otten vraagt waar al dat zilverpapier is gebleven, is er gelach alom. 'Melkdoppen voor de missie!'. Het Roomse leven uitte zich ook in het gescheiden zwemmen in het kanaal. Vrouwen mochten niet bij de mannen. Het kanaal was een uitkomst voor degenen die minder kapitaalkrachtig waren. Het zwembad aan de Ringbaan Oost kostte geld, het kanaal was gratis.

Nieuwe wijk Jeruzalem
Het verhaal over de stadsuitbreiding sloot goed aan bij de Tilburg Maquette. In de jaren 1950 breidde Tilburg uit met onder andere de wijk Jeruzalem. Er was woningnood en 'jongeren moesten echt gaan schooien om bij de mensen thuis te kunnen wonen,' zo vertelt Gerard. De gemeente deed er wel iets aan, namelijk door gemakkelijk te bouwen woningen neer te zetten volgens het zogeheten Areysysteem. In 1956 volgden er meer stadsuitbreidingen in Tilburg-West buiten de Ringbanen: de Reit, Wandelbos en 't Zand. De eerste hoogbouw van Tilburg was in de Nassaustraat aan de Ringbaan West. Het waren appartementen zonder lift, ontworpen door Jan van der Valk, en o.a. gebouwd door de vader van Gerard Otten. Het leuke van de flat was dat er toch een klein liftje aanwezig was voor de melkboer en de groenteboer. 'Vur de boschappe'. Er vestigden zich echter niet alleen mensen ín Tilburg. Er waren er ook genoeg die hun heil elders gingen zoeken: in 1951 en 1952 emigreerden een aantal Tilburgers naar een betere wereld. Het was een afscheid voor het leven.

Gerard Otten is een rasverteller en gaat moeiteloos van het ene onderwerp naar het andere. Van woningnood naar vertier in Tilburg, dat er volgens hem niet veel was. Wel kon je gaan 'Gruyteren': van de ene Gruyterwinkel op de Oude Markt naar de Gruyter op de Heuvel. 'Op zoek naar het snoepje van de week!' zo lacht Otten. Maar uitgaan was ook gaan dansen bij 'Het Wit Pèrdje', bij Robben, Van Opstal of later bij Michielsen.
Veel belangstelling bij de maquette
De dagelijkse dingen worden door Gerard Otten voor het voetlicht gebracht, zoals de snoep voor 1 cent waarover Wim Sonneveld zingt. De vrije tijd werd gevuld met het sparen van sigarenbandjes, postzegels, lezen van Puk en Muk, Pim Pandoer en Arendsoog. Een nieuw fenomeen was de TV. 'Bij de overburen gingen we dan n TV kijken, op de harde vloer op de kokosmat. Nog meer feest waren de nieuwe speeltuinen in Tilburg. Weer zet Gerard Otten muziek aan: 'En dan gaan we naar de speeltuin!'

Deze avond over de jaren 1950, 1960 en 1970 had een hoog nostalgisch gehalte. In de pauze toog het hele gezelschap naar de eerste verdieping van de bieb, waar een eerste opzet staat van de Tilburg Maquette die het jaar 1954 representeert. Nog steeds een kaart met eerste bouwsels in het centrum van de stad. De wijk Jeruzalem, de Gruyters, de Nassaustraat en het zwembad aan de Ringbaan Oost, die komen er allemaal nog in.